Μάθημα : Α ΛΥΚΕΙΟΥ - ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΚΟΣΜΟΥ

2. Η ΑΙΓΥΠΤΟΣ

2.1. Η χώρα

√ Οι αρχαίοι Έλληνες ονόμαζαν Αίγυπτο το Β.Α. τμήμα της Αφρικής, το οποίο διαρρέει ο Νείλος. Στις δυο όχθες του Νείλου και στο Δέλτα του υπάρχει εύφορη πεδιάδα. Ανατολικά και δυτικά του ποταμού υπάρχει έρημος.

√ Ο Ηρόδοτος αποκαλεί την Αίγυπτο «Δώρο του Νείλου», διότι οι ετήσιες πλημμύρες του Νείλου την καθιστούν εύφορη.

√ Η χώρα χωρίζεται σε δυο τμήματα: Την Άνω Αίγυπτο (το νότιο ορεινό τμήμα από όπου έρχεται ο Νείλος) και την Κάτω Αίγυπτο (το βόρειο πεδινό τμήμα με το Δέλτα του Νείλου)

2.2. Οικονομική, κοινωνική και πολιτική οργάνωση
Η οικονομία βασίζεται στη γεωργία.
√ Καλλιεργούνται σιτάρι, κριθάρι (μπύρα) , λινάρι (ρούχα), οπωροφόρα δέντρα και κηπευτικά. Από τις όχθες του Νείλου συλλέγονται λωτοί (Όμηρος), πάπυροι (χαρτί), καλάμια. Οι Αιγύπτιοι επίσης κυνηγούν και ψαρεύουν. Τέλος, εκτρέφονται διάφορα ζώα.
√ Η καλή ή κακή σοδειά εξαρτάται από το μέγεθος της πλημμύρας του Νείλου και την ποσότητα της λάσπης που καλύπτει τα χωράφια όταν αποσύρονται τα νερά.
√ Η οικονομία βρίσκεται κάτω από την άμεση επίβλεψη του κράτους (Φαραώ). Κάθε χρόνο χαράσσονται αρδευτικά αυλάκια. Η ποσότητα του φόρου που συλλέγεται από κρατικούς υπαλλήλους, εξαρτάται από την ποσότητα της λάσπης (πηγάδια με διαγραμμίσεις για τον υπολογισμό της λάσπης).
√ Ο λαός δουλεύει υποχρεωτικά στα μεγάλα έργα που υλοποιούν οι Φαραώ.
√ Υπάρχει μεγάλος αριθμός ιδιωτικών και ανακτορικών εργαστηρίων è τεχνιτών.
√ Εξάγονται: πλεόνασμα σιτηρών, παπύρου, χρυσού
√ Εισάγονται: ξυλεία, χαλκός, άργυρος.
√ Η διοίκηση στελεχώνεται από μορφωμένους υπαλλήλους (ιερείς, γραφείς,
στρατιωτικούς κλπ)

Η κοινωνία ήταν διαρθρωμένη σύμφωνα με την πυραμίδα που ακολουθεί:
Φαραώ (Θεός ή εκπρόσωπος του Θεού)
Οι ισχυροί: Ιερείς, ανώτατοι υπάλληλοι επαγγελματίες στρατιωτικοί -
γαιοκτήμονες και γραφείς
Λαός: Ελεύθεροι πολίτες (γεωργοί- τεχνίτες)
Δούλοι: αιχμάλωτοι πολέμου ή αγορασμένοι από σκλαβοπάζαρα
2.3. Η ιστορία
Προϊστορία: -Άγνωστη η προέλευση των πρώτων κατοίκων-λαοί διαφορετικής
καταγωγής.
-5η χιλιετία: νεολιθικοί οικισμοί, τροφοσυλλέκτες και καλλιεργητές
-4η χιλιετία: πληθαίνουν οι οικισμοί-συστηματική καλλιέργεια, χρήση μετάλλων, χωρισμός σε φυλές (καθεμιά με το δικό της ηγεμόνα και προστάτη). Μετά από συνεχείς συγκρούσεις προκύπτουν δυο
βασίλεια: της Άνω και της Κάτω Αιγύπτου
-3η χιλιετία (αρχές):συνένωση των δυο βασιλείων από το Μήνη.
Πρωτεύουσα η Μέμφιδα è τέλος της προδυναστικής περιόδου
Δυναστική περίοδος: -Διαρκεί ως την κατάκτηση από το Μ. Αλέξανδρο (332 π.Χ.)
- 31 Δυναστείες
- Χωρίζεται σε τρεις περιόδους:
Το Αρχαίο Βασίλειο (3000-2000 π. Χ.) - Πρωτεύουσα η Μέμφιδα
● Κατακτήσεις για απόκτηση μετάλλων: Νουβία (χρυσός), Σινά (χαλκός)
● Μεγάλα οικοδομήματα: Ναοί, ανάκτορα, πυραμίδες Γκίζας (Χέοπα, Χεφρήνου,
Μυκερίνου)
● Αύξηση δύναμης τοπικών διοικητών è εξασθένηση κεντρικής εξουσίας και κρίση
● Βελτίωση ζωής χωρικών και ευγενών

Το Μέσο Βασίλειο (2000-1540 π. Χ.) - Πρωτεύουσα η Θήβα
● Αρχικά έχουμε αναδιοργάνωση του κράτους, εκστρατείες σε Νουβία, Λιβύη και
Συρία, καλοί ηγεμόνες, μεγάλα αρχιτεκτονικά και εγγειοβελτιωτικά έργα
● Επιδρομή των Υξώς (ασιατικός νομαδικός λαός) και κατάκτηση της Αιγύπτου για
δυο περίπου αιώνες. Υπεροπλία: άρμα (από αυτούς μαθαίνουν τη χρήση του και οι
Αιγύπτιοι). Κυβερνούν σύμφωνα με τις αιγυπτιακές θρησκευτικές δοξασίες και
παραδόσεις. Τελευταίοι Υξώς ηγεμόνες: Αιγυπτιακός βασιλικός τίτλος, επιμειξία με
τον βασιλικό οίκο των Θηβών, διπλωματικές σχέσεις με λαούς της Μεσοποταμίας και
Κρήτη.
Το νέο Βασίλειο (1540-1075 π, Χ.)-Πρωτεύουσα η Θήβα
● Εκδιώκονται οι Υξώς, επέκταση μέσω εξωτερικών πολέμων, αύξηση πλούτου,
καλοί και σημαντικοί ηγεμόνες:
● Τούθμωσις Γ’ (15ος αι. π. Χ.): κυριαρχία ως Συρία, Μεσοποταμία και Χετταίοι
φόρου υποτελείς, επέκταση προς Νότο (χρυσός)
● Ακενατών (14ος αι. π. Χ.) : Προσπάθεια επιβολής μονοθεϊσμού (λατρεία Ρα)-
αποτυχία λόγω αντίδρασης ιερατείου
● Ραμσής Β’ ο μέγας (13ος αι. π. Χ.): Μεγάλα οικοδομήματα , μάχη του Καντές
(δόθηκε στη Συρία, αντίπαλοι: συνασπισμός Χετταίων και λαών της Μεσοποταμίας,
αμφίβολο αποτέλεσμα για την Αίγυπτο), εμπορικές σχέσεις με Φοινίκη, Κρήτη και
νησιά του Αιγαίου.
● Τον 12ο αιώνα π.Χ. επιδρομές των λαών της θάλασσας αναγκάζουν τους
Αιγύπτιους να εγκαταλείψουν τις ασιατικές κτήσεις τους
● Τον 11ο αιώνα π.Χ. αρχίζει η παρακμή του Νέου Βασιλείου (ισχυροί ιερείς
προσπαθούν να πάρουν την εξουσία)
Η ξένη κατάκτηση
-Η περίοδος μέχρι την κατάκτηση της Αιγύπτου από τον Μ. Αλέξανδρο
χαρακτηρίζεται από φάσεις ξένης κατοχής με αναλαμπές ισχυροποίησης του
Αιγυπτιακού κράτους.
-11ος -7ος αι. π. Χ. : παρακμή και ξένη κυριαρχία
-7ος αι. π. Χ. : ανεξαρτησία από Ασσυρίους, φαραώ ο Ψαμμήτιχος, πρωτεύουσα η
Σαϊδα στο Δέλτα του Νείλου, εμπορικές σχέσεις με Έλληνες. Άλλοι ηγεμόνες:

Νεκώς, Άμασις (6ος αι. π.Χ.)-στενές σχέσεις με Έλληνες-ακμάζει η Ναύκρατις ως
εμπορικός σταθμός
-Το 525 π.Χ. οι Πέρσες κατακτούν την Αίγυπτο και αρχίζει η διακυβέρνησή της από
αυτούς.
-Ο Αλέξανδρος νικά τους Πέρσες, η Αίγυπτος τον υποδέχεται ως ελευθερωτή και τον
ανακηρύσσει Φαραώ στη Μέμφιδα το 332 π.Χ.

2.4. Ο πολιτισμός
Η θρησκεία. Βασικά χαρακτηριστικά της είναι:
● Ο πολυθεϊσμός (ζωόμορφοι θεοί). Άμμων Ρα (Θεός Ήλιος, εκπρόσωπός τους επί
γης ο Φαραώ), Ίσις, Όσιρις, Ώρος. Η προσπάθεια του Ακενατών για εξάλειψη της
πολυθεΐας απέτυχε.
● Η μετά θάνατον ζωή, αρκεί να μην καταστραφεί το σώμα του νεκρού. Για το λόγο
αυτό, οι νεκροί ταριχεύονται και τοποθετούνται μαζί με αμύθητους θησαυρούς και τα
προσωπικά τους είδη σε πολυτελή ταφικά μνημεία è εκτεταμένη τυμβωρυχία ήδη
από τα αρχαία χρόνια.

Η γραφή:
● Επινοείται και χρησιμοποιείται ήδη από την 4η χιλιετία π. Χ. Είναι δύσκολη στην
εκμάθηση, ιερογλυφική, με χαρακτήρες σύμβολα

• Αποκρυπτογραφήθηκε το 1822 από τον Σαμπολιόν, ο οποίος διάβασε το κείμενο της Στήλης της Ροζέτας
  (σήμερα στο Λούβρο) που ήταν γραμμένη σε ιερογλυφική, δημώδη Αιγυπτιακή και Ελληνική γλώσσα.
  ● Εξειδικευμένοι τεχνίτες, οι γραφείς, αναλάμβαναν να γράφουν τα απαραίτητα έγγραφα πάνω σε παπύρους ή να καθοδηγούν συνεργεία τεχνιτών που εικονογραφούσαν ή σκάλιζαν επιγραφές σε μνημεία. Ήταν ανώτεροι δημόσιοι υπάλληλοι, απαλλαγμένοι από φορολογία και με πολύ κύρος στην κοινωνία.
  Τα γράμματα: Τα κείμενα που έχουν σωθεί κυρίως εξυμνούν τα κατορθώματα των Φαραώ. Υπάρχουν όμως και λίγα που έχουν περιεχόμενο θρησκευτικό και λυρικό, καθώς και ελάχιστες λαϊκές διηγήσεις.
  Οι επιστήμες: Η ανάγκη για να παρακολουθούνται οι πλημμύρες του Νείλου ώθησε στην ανάπτυξη της αστρονομίας, η ανάγκη μέτρησης των εκτάσεων μετά την απόσυρση των νερών του ποταμού ανέπτυξε την πρακτική γεωμετρία, η οικοδόμηση μνημείων (πυραμίδων, ναών κλπ) στην ανάπτυξη των μαθηματικών και η ταρίχευση έδωσε ώθηση στην ανατομία και στην ιατρική.
  Οι τέχνες : Τέχνες στην υπηρεσία των Φαραώ: Αρχιτεκτονική, μνημειώδης και μη γλυπτική και ζωγραφική. Έχουν επιζήσει ως τις μέρες μας γιγάντια μνημεία σαν τις πυραμίδες της Γκίζας, τεράστιοι ναοί (Λούξορ, Καρνάκ), έργα ζωγραφικής στις επιφάνειες ναών και ταφικών μνημείων που απεικονίζουν κατορθώματα των Φαραώ, αλλά και σκηνές της καθημερινής ζωής, γιγάντια αγάλματα, μικρά αγάλματα από ξύλο ή πέτρα, έργα μικροτεχνίας από διάφορα πολύτιμα και μη υλικά.

1.2. Ο ΜΥΚΗΝΑΪΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ
Αναπτύσσεται στην ηπειρωτική Ελλάδα κατά την ύστερη εποχή του χαλκού (1600-
1100 π. Χ.) και ονομάστηκε συμβατικά Μυκηναϊκός από το όνομα του σπουδαιότερου κέντρου της εποχής, που ήταν κατά τον Όμηρο η «ευρυάγυια και πολύχρυσος Μυκήνη». Θεωρείται η ελληνική πρωτο-ιστορία.
Η χώρα.
● Ο μυκηναϊκός πολιτισμός ήταν δημιούργημα πολλών ελληνικών φυλών (Δαναοί, Αχαιοί, Ίωνες, Αργείοι κ.α.)που δέχτηκαν επιρροές από άλλους αιγαιακούς πολιτισμούς (κυρίως από τον Μινωικό).
● Εξαπλώθηκαν στον αιγαιακό χώρο (νησιά και Κρήτη), στις ακτές της Μ. Ασίας και
στην περίοδο της ακμής τους στην Κύπρο και τις ανατολικές ακτές της Μεσογείου.
● Σπουδαιότερα κέντρα: Αργολίδα (Μυκήνες, Άργος, Τίρυνθα), Λακωνία (Αμύκλες),
Μεσσηνία (Πύλος), Βοιωτία (Ορχομενός, Θήβα, Γλας), Αττική (Αθήνα, Ελευσίνα,
Μαραθώνας), Θεσσαλία (Ιωλκός).
● Οι εγκαταστάσεις τους συνήθως ήταν ανάκτορο και ισχυρή οχύρωση σε θέσεις
επιλεγμένες ώστε να εποπτεύουν μεγάλες σε έκταση περιοχές.
Οι πηγές.
● Ως τον 19ο αι. τα Ομηρικά έπη ήταν η μόνη πηγή. Οι ερευνητές πίστευαν ότι ήταν
αποκυήματα της φαντασίας του Ομήρου.
● Το 1876 ο Ερρίκος Σλήμαν έκανε την πρώτη ανασκαφή στις Μυκήνες και από τότε
ακολούθησε πληθώρα σχετικών αρχαιολογικών ανακαλύψεων.
● Η αποκρυπτογράφηση της γραμμικής β’από τους Βέντρις και Τσάντγουϊκ το 1952
προσέφερε επίσης πολλές πολύτιμες πληροφορίες από τις πινακίδες της Πύλου, της
Κνωσσού, των Μυκηνών και της Θήβας. Είναι μια συλλαβική γραφή που αποδίδει
μια πρώιμη μορφή της ελληνικής γλώσσας και ονόματα θεών και ανθρώπων γνωστών
σε εμάς από τα Ομηρικά έπη. Το περιεχόμενό τους είναι κυρίως λογιστικό (όχι συνεχές κείμενο).

Οικονομική, κοινωνική και πολιτική οργάνωση του μυκηναϊκού κόσμου
● Οικονομικές σχέσεις βασισμένες στο εμπόριο. Μετά το 1500 π. Χ. η ανάπτυξη
είναι έντονη, αρχίζει η έξοδος στο Αιγαίο και υπάρχει έντονη οικοδομική
δραστηριότητα σε μνημειώδη κτίσματα (μέγαρα σε οχυρωμένες ακροπόλεις).
● Επίκεντρο οικονομικής δραστηριότητας : το μέγαρο.
● Ασχολίες των υπηκόων: γεωργοί, κτηνοτρόφοι, τεχνίτες (κεραμουργοί, χρυσοχόοι,
χαλκουργοί, ξυλουργοί, ναυπηγοί, αρωματοποιοί, γιατροί κλπ), έμποροι και ναυτικοί.
● Ο ηγεμόνας διαχειρίζεται τον πλούτο της περιοχής. Είναι πολιτικός και
στρατιωτικός αρχηγός, έχει εξουσία δικαστική και θρησκευτική, αλλά δεν υπάρχει
θεοκρατική οργάνωση ούτε ισχυρό ιερατείο.

ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΗΣ ΜΥΚΗΝΑΪΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ
Άναξ (ηγεμόνας):διαχειρίζεται τον πλούτο της περιοχής πολιτικός και στρατιωτικός αρχηγός, δικαστική και θρησκευτική εξουσία (όχι θεοποίηση)
Αξιωματούχοι (ιερείς και επαγγελματίες στρατιωτικοί)
Απλοί πολίτες ( γεωργοί, κτηνοτρόφοι, τεχνίτες, έμποροι, ναυτικοί)
Δούλοι (υπηρετούν τον άνακτα, τους αξιωματούχους, τους ιερείς και τον απλό λαό

• 
  Σύμφωνα με τις πινακίδες της Πύλου ανώτατος άρχοντας ήταν ο άνακτας (wa-naka), υποτελείς του ήταν οι τοπικοί άρχοντες, διοικητές περιφερειών: λααγέτας (rawa-ke-ta), από το λαός+ηγούμαι. Στην τάξη των ευγενών αναφέρονται οι επέτες (eqe-ta), από το έπομαι = ακολουθώ. Σημαντικός τίτλος στην περιφερειακή διοίκηση ήταν και αυτός του τελεστή (te-re-ta), ενώ στους Μυκηναίους λιγότερο τιμητικός ήταν ο τίτλος βασιλεύς (qa-si-re-u), που σημαίνει απλά τον επικεφαλής ομάδας, ο οποίος όμως αναβαθμίζεται κατά τα Ομηρικά χρόνια και δηλώνει πια τον ανώτατο άρχοντα.
  ● Παρά τα κοινά χαρακτηριστικά των επί μέρους περιοχών φαίνεται ότι δεν υπήρξε
  ενιαίο μυκηναϊκό κράτος, αλλά 4-5 μεγαλύτερα και άλλα τόσα μικρότερα ομοσπονδιακά κράτη. Ίσως τα κράτη αυτά να ήταν φόρου υποτελή στις Μυκήνες.

Η εξάπλωση.
► Το εμπόριο προκαλεί στροφή προς τη θάλασσα.
► Στα τέλη του 15ου π. Χ. αι. οι Μυκηναίοι κυριαρχούν στην Κρήτη, καταλαμβάνουν
την Κνωσό και επιβάλλουν Μυκηναϊκή θαλασσοκρατία στο Αιγαίο
► Tους επόμενους δυο αιώνες επεκτείνονται στην Κύπρο, εξελληνίζοντάς την, στη
Φοινίκη (Ουγκαρίτ), την Παλαιστίνη και την Αίγυπτο (εμπορικές δραστηριότητες).
Αναπτύσσουν σχέσεις με τους Χετταίους (πινακίδες Χαττούσα-Βασιλιάς των
Αχιγιάβα).
► Στις αρχές του 12ου αι. εισβάλλουν με τους λαούς της θάλασσας στην Αίγυπτο
(Αχαϊβάσα). Επεκτείνονται προς τη δυτική Μεσόγειο (Κάτω Ιταλία, Σικελία,
Σαρδηνία, ανατολικές ακτές Ισπανίας) Στρέφονται προς βορρά, προς τον Εύξεινο
Πόντο (πρώτες ύλες, μέταλλα). Τρωική εκστρατεία (πιθανώς για έλεγχο
Ελλησπόντου-1184 π. Χ. σύμφωνα με την παράδοση, αλλά μάλλον συνέβη προς τα
τέλη του 13ου αι.).
Η παρακμή.
► Από τις αρχές του 12ου αι. δυσκολία στις εμπορικές επαφές με χώρες της
Ανατολής λόγω επιδρομών των λαών της θάλασσας, που προκάλεσαν αποδυνάμωση
σε άλλοτε ισχυρά βασίλεια (κατάλυση κράτους Χετταίων, οικονομική αποδυνάμωση
Κύπρου, Αιγύπτου). Άσχετα αν σε αυτές συμμετείχαν κάποιοι Αχαιοί, οι επιδρομές εν
τέλει είχαν μοιραίο αποτέλεσμα και για τους Μυκηναίους, κλονίζοντας την οικονομία
των Μυκηνών και συμβάλλοντας στη διάλυση του μυκηναϊκού κόσμου.
► Εσωτερικές διενέξεις και συγκρούσεις ολοκλήρωσαν την καταστροφή.
Ο πολιτισμός
Ενοποιητικά χαρακτηριστικά του μυκηναϊκού κόσμου που επιβεβαιώνουν την
πολιτιστική του συνοχή:
-Η κοινή γλώσσα (πρώιμη μορφή της ελληνικής)
-Κοινές θρησκευτικές δοξασίες (λατρείες και ονόματα θεών)
-Ομοιομορφία στις πτυχές του υλικού βίου (τέχνη, πολεμικός εξοπλισμός, ενδυμασία,
καλλωπισμός κλπ).

Η μυκηναϊκή τέχνη
► Χαρακτηριστικά αυστηρής συγκρότησης
► Τεχνίτες και καλλιτέχνες εξαρτώνται από τα ανάκτορα και καλύπτουν αισθητικές
και ιδεολογικές ανάγκες των ανακτόρων
Μυκηναϊκή αρχιτεκτονική: - Οχυρωμένες ακροπόλεις με ανάκτορα
- Ταφικές κατασκευές
Ανάκτορα: Σε επιλεγμένες θέσεις, περιβάλλονται από υψηλά τείχη
Πυρήνας το μέγαρο (ορθογώνιο οικοδόμημα, ανοιχτός χώρος μπροστά που
επικοινωνεί με την αυλή(α)-προθάλαμος {πρόδομος}(β)-κυρίως μέγαρο (γ) με εστία
στη μέση (δ) και 4 κίονες περιμετρικά της που στηρίζουν την οροφή. Στη δεξιά
πλευρά της αίθουσας βρίσκεται ο θρόνος(ε)). Δεξιά και αριστερά του μεγάρου και
της αυλής υπάρχουν πολλά διαμερίσματα.

Ταφικές κατασκευές: Ξεχωρίζουν οι θολωτοί τάφοι (κτιστός θάλαμος σε σχήμα
κυψέλης- είσοδος μεγάλη με τριγωνική απόληξη, στην οποία οδηγεί μακρύς
διάδρομος με κτιστές πλευρές. Η θύρα ήταν μάλλον ξύλινη) Μετά την ταφή θάλαμος και διάδρομος καλύπτονταν με χώμα (τούμπα, μικρός λόφος). Σπουδαιότερο δείγμα:
Ο θησαυρός του Ατρέως στις Μυκήνες.

Μυκηναϊκή ζωγραφική
Τοιχογραφίες και αγγειογραφικές παραστάσεις υψηλής ποιότητας ==> έμπειροι
καλλιτέχνες.
Επιρροή από μινωικό πολιτισμό, διαφορετική θεματογραφία: Τελετουργικές και πολεμικές σκηνές, ή σκηνές κυνηγιού.
Από 12ο αι. έχουμε σχηματοποίηση των φυτικών και ζωικών θεμάτων και υποβάθμισή τους σε απλά διακοσμητικά σχέδια.
Οι αντιλήψεις των Μυκηναίων επηρέασαν την αισθητική τους και δημιούργησαν το
ιδιαίτερο καλλιτεχνικό ύφος τους.

1.2. Ο μυκηναϊκός πολιτισμός

 Η χώρα:

 Διαμορφώθηκε στην ηπειρωτική Ελλάδα (1600-1100 π.Χ.).

 Μυκηναϊκός πολιτισμός : το σπουδαιότερο κέντρο του ήταν η «πολύχρυσος Μυκήνη».

 Εγκατάσταση των ελληνικών φύλων στην ηπειρωτική χώρα, εξάπλωση στον αιγαιακό χώρο, στα νησιά, στην Κρήτη, στις ακτές της Μ. Ασίας, και άλλοτε στην Κύπρο και στις ανατολικές ακτές της Μεσογείου.

 Σπουδαία μυκηναϊκά κέντρα: Μυκήνες, Άργος, Τίρυνθα, Πύλος, Αμύκλες, Ορχομενός, Θήβα, Γλας, Αθήνα, Ελευσίνα, Μαραθώνας, Ιωλκός.

 Οι πηγές:

 Ομηρικά έπη: οι πρώτες πληροφορίες για το μυκηναϊκό κόσμο.

 Οι πρώτες ανασκαφές στις Μυκήνες (1876) από τον Ερίκο Σλήμαν.

 Αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Β ́ από τους Ventris και Chadwick (1952).

 Η Γραμμική Β ́:

 Χρησιμοποιήθηκε από ειδικευμένους γραφείς στα μυκηναϊκά ανάκτορα.

 Είναι συλλαβική γραφή (τα σύμβολά της αποδίδουν λέξεις στα ελληνικά).

 Έχουν οι πινακίδες λογιστικό περιεχόμενο, είναι δηλαδή κατάλογοι αντικειμένων και περιουσιακών στοιχείων ηγεμόνων ή εμπόρων της εποχής.

 Έχουν διαβαστεί επίσης ονόματα θεών και ανθρώπων που μας είναι γνωστά από τα έπη.

 Οικονομική, κοινωνική και πολιτική οργάνωση του μυκηναϊκού κόσμου:

 Η οικονομία:

 Εμπορική ανάπτυξη: μετά το 1500 π.Χ. έξοδος Μυκηναίων στο Αιγαίο.

 Μέγαρα οικοδομημένα σε οχυρωμένες ακροπόλεις.

 Η κοινωνική οργάνωση:

 Μέγαρο: το επίκεντρο των οικονομικών δραστηριοτήτων.

1. Ηγεμόνας:

α. Διαχειριζόταν τον πλούτο της περιοχής που εξουσίαζε.

β. Είχε πολιτική, στρατιωτική, δικαστική και θρησκευτική εξουσία.

2. Ιερείς και στρατός (επαγγελματίες στρατιώτες).
3. Έμποροι και ναυτικοί: πολυπληθής ομάδα.
4. Ειδικευμένοι τεχνίτες (κεραμουργοί, ξυλουργοί, ναυπηγοί κ.ά.).
5. Γεωργοί - κτηνοτρόφοι: η πλειονότητα των υπηκόων.
6. Δούλοι: εργάζονταν για τον ηγεμόνα, τους αξιωματούχους, τους ιερείς και

τους απλούς πολίτες.

 Πολιτιστική συνοχή (κοινά χαρακτηριστικά του μυκηναϊκού κόσμου σε όλο το χώρο εξάπλωσής του).

 Απουσία ενιαίου κράτους - η χώρα ήταν χωρισμένη σε ομοσπονδιακά κράτη.

 Τα επιμέρους μυκηναϊκά κράτη  υποτελή στις Μυκήνες.

 Η πολιτική οργάνωση:

 Πληροφορίες από τις πινακίδες στο ανάκτορο της Πύλου:

1. Άναξ (ανώτατος άρχοντας).
2. Λααγέτας (τοπικοί άρχοντες, διοικητές περιφερειών).
3. Επέτες (ευγενείς, ακόλουθοι).
4. Τελεστές (σημαντικά πρόσωπα στην περιφερειακή διοίκηση).
5. Βασιλεύς (επικεφαλής ομάδας, αρχιτεχνίτης).

 Η εξάπλωση:

 Τέλη 15ου αιώνα π.Χ. οι Μυκηναίοι:

 Κυριαρχούν στην Κρήτη και καταλαμβάνουν την Κνωσό.

 Κυριαρχούν στο Αιγαίο.

 13ος αιώνας π.Χ.: Ίδρυση αποικιών (Κύπρος, Ουγκαρίτ, Παλαιστίνη, Αίγυπτος, Δυτική Μεσόγειος, Εύξεινος Πόντος).

 Η παρακμή:

 Αρχές 12ου αιώνα π.Χ.

 Αίτια:

1. Οι πολεμικές επιδρομές στις χώρες της Εγγύς Ανατολής οδήγησαν στην απώλεια των οικονομικών αγορών της Ανατολής και κλόνισαν την οικονομία των μυκηναϊκών ανακτόρων.
2. Οι εσωτερικές διενέξεις, οι δυναστικές έριδες και οι συγκρούσεις ανάμεσα στα μυκηναϊκά κέντρα.

 Ο πολιτισμός:

 Πολιτιστική συνοχή:

1. Η κοινή γλώσσα (Γραμμική Β ́).
2. Οι κοινές θρησκευτικές δοξασίες (πρώτες λατρείες, ονόματα θεοτήτων).
3. Η ομοιομορφία σε όλες τις πτυχές του υλικού βίου (έργα τέχνης, πολεμικός εξοπλισμός, ενδυμασία, καλλωπισμός).

 Η μυκηναϊκή τέχνη:

 Τεχνίτες και καλλιτέχνες στην υπηρεσία των ανακτόρων.

 Οχυρωμένες ακροπόλεις με ανάκτορα και ταφικές κατασκευές.

 Τα ανάκτορα:

 Περιβάλλονται από ισχυρά τείχη.

 Πυρήνας ήταν το μέγαρο.

 Το μέγαρο αποτελείται από τρία μέρη:

 Ένα μεγάλο χώρο - επικοινωνία με μεγάλη αυλή.

 Τον πρόδρομο - προθάλαμο.

 Το κυρίως μέγαρο: εστία με τέσσερις κίονες που στήριζαν την οροφή.

 Πολλά διαμερίσματα γύρω από την αυλή.

 Ταφικές κατασκευές: θολωτοί τάφοι.

 Θάλαμος κτιστός σε σχήμα κυψέλης.

 Μακρύς διάδρομος που οδηγεί στην είσοδο.

 Τάφος και διάδρομος καλύπτονται από χώμα.

 Τοιχογραφίες και αγγειογραφικές παραστάσεις: από τελετουργικές σκηνές και κυρίως από πολεμικές ή σκηνές κυνηγιού.

I I . Ο Ι Α Ρ Χ Α Ι Ο Ι  Ε Λ Λ Η Ν Ε Σ

Α π ό  τ ο υ ς  π ρ ο ϊ σ τ ο ρ ι κ ο ύ ς  χ ρ ό ν ο υ ς  έ ω ς  κ α ι

τ ο  Μ . Α λ έ ξ α ν δ ρ ο

2. Η αρχαία Ελλάδα (από το 1100 ως το 323 π.Χ.)

2.1. Ομηρική εποχή (1100-750 π.Χ.):

 Παρακμή των μυκηναϊκών κέντρων (1100 π.Χ.)  περίοδος αναστατώσεων για περίπου τρεις αιώνες.

 Συνεχείς μετακινήσεις ελληνικών φύλων - απόκτηση μόνιμων εγκαταστάσεων.

 Κύριες πηγές πληροφοριών:

1. Η αρχαιολογική έρευνα.
2. Τα ομηρικά έπη (ομηρική εποχή / ελληνικός μεσαίωνας / σκοτεινοί χρόνοι).

 Περίοδος ανασυγκρότησης και δημιουργίας ελληνικού πολιτισμού.

 Οι μετακινήσεις (11ος-9ος αι. π.Χ.):

 Η Κάθοδος των Δωριέων: η απουσία αντίστασης διευκολύνει την επικράτησή τους και οδηγεί σε ανακατατάξεις των ελληνικών πληθυσμών και στη δημιουργία μεταναστευτικού ρεύματος στις ακτές της Μ. Ασίας.

 [1η θεωρία διείσδυσης Δωριέων]:

 11ος αιώνας π.Χ.: Διείσδυση των Δωριέων στη βορειοδυτική Ελλάδα.

 Μετακίνηση στην Πελοπόννησο: στρατιωτική επιχείρηση και υποταγή μυκηναϊκών πληθυσμών - εγκατάσταση στη Λακωνία.

 [2η θεωρία διείσδυσης Δωριέων]:

 Οι Δωριείς ήταν ελληνικό φύλο που ζούσε σε ορεινές περιοχές της Ελλάδας και μετακινήθηκε στα πεδινά.

 (Δωριείς: δωρίμαχος / δορύμαχος: δεινός χειριστής του δόρατος).

 Ο πρώτος ελληνικός αποικισμός :

 11ος-9ος αι. π.Χ.: Κάθοδος Δωριέων  εξάπλωση των Ελληνικών Φύλων στο Αιγαίο και στις δυτικές ακτές της Μικράς Ασίας.

 Οι Αιολείς: μετακίνηση από Θεσσαλία στη Λέσβο, Τένεδο και στα παράλια

Μ. Ασίας (Αιολίς).

 Οι Ίωνες: από την ΒΑ Πελοπόννησο, Αττική και Εύβοια στη Σάμο, Χίο και

στις ακτές Μ. Ασίας - Πανιώνιο (Ιωνία).

 Οι Δωριείς: από Λακωνία, Επίδαυρο, Τροιζήνα στη Ρόδο, Κω και ΝΔ Μ. Ασίας (δωρική εξάπολη).

 Οικονομική, κοινωνική και πολιτική οργάνωση:

α) Η οικονομία:

 Κύρια πηγή οικονομικής ανάπτυξης: η γη.

 Κλειστή αγροτική οικονομία.

 Ο ομηρικός οίκος: τα μέλη μιας οικογένειας μαζί με άλλα άτομα με οικονομική εξάρτηση από την οικογένεια επιτελούσαν όλες τις παραγωγικές εργασίες.

 Απουσία εργασιακής ειδίκευσης  απουσία βιοτεχνικής ανάπτυξης.

 Τα γεωργικά και κτηνοτροφικά παραγόμενα προϊόντα καταναλώνονται μέσα

στον οίκο.

 Έλλειψη αγαθών  Τρόποι αναπλήρωσής τους με:

1. Περιορισμένο ανταλλακτικό εμπόριο.
2. Ανταλλαγή δώρων.
3. Πόλεμος.
4. Πειρατεία.

 Μέτρα αξιολόγησης ανταλλασσόμενων αγαθών: βόδι, δέρματα ζώων, μέταλλα, δούλοι.

β) Η κοινωνία:

 Ο οίκος = μονάδα κοινωνικής συγκρότησης.

1. Άριστοι (ευγενείς):

 Μέλη του οίκου που συνδέονταν με συγγενικούς δεσμούς.

 Κάτοχοι της γης.

 Με οικονομική ισχύ.

2. Πλήθος:

 Πολυάριθμη κοινωνική ομάδα.

 Χωρίς άμεσους συγγενικούς δεσμούς με τους ευγενείς.

3. Δημιουργοί:

 Οικονομικά εξαρτώμενοι από τους οίκους μιας ευρύτερης περιοχής.

 Ειδικευμένοι εργάτες (π.χ. ξυλουργοί, αγγειοπλάστες κ.ά.).

4. Δούλοι:

 Περιουσιακό στοιχείο του οίκου.

 Από πολέμους ή πειρατεία.

γ) Η πολιτική οργάνωση:

 Οι πρώτες ελληνικές κοινωνίες: κράτη φυλετικά.

 Οι φυλετικοί αρχηγοί  κληρονομικοί βασιλείς.

1. Ο βασιλιάς:

 Αρχηγός του στρατού.

 Κυβερνήτης με θρησκευτική και δικαστική εξουσία.

2. Η βουλή των γερόντων:

 Αρχηγοί των ισχυρών γενών, συμβούλιο του βασιλιά.

3. Η εκκλησία του δήμου:

 Κυρίως πολεμιστές, γνωμοδοτούν για σημαντικά θέματα.

 Ο πολιτισμός:

 Η γραφή:

 Τέλη 9ου - αρχές 8ου αιώνα π.Χ.: Επανεμφάνιση γραφής στον ελλαδικό χώρο.

 Ελληνική αλφαβητική γραφή.

 Η θρησκεία:

 Δημιουργία των πρώτων ιερών.

 Τοπικές λατρείες και ολυμπιακό δωδεκάθεο.

 Πολιτιστικά επιτεύγματα:

 Επική ποίηση (ηρωικά τραγούδια - ραψωδοί - ομηρικά έπη).

 Έργα γεωμετρικής τέχνης (κεραμικής και μικροτεχνίας).

2.2. Αρχαϊκή εποχή (750-480 π.Χ.):

 Αρχαϊκή εποχή (750-480 π.Χ.): Έναρξη της οικονομικής, πολιτικής και

πολιτιστικής εξέλιξης του ελληνικού κόσμου.

 8ος αιώνας π.Χ.  Αντιμετώπιση της κρίσης της ομηρικής εποχής με την

οργάνωση των πόλεων - κρατών και το Β΄ ελληνικό αποικισμό.

 7ος - 6ος αιώνας π.Χ.  Πνευματικές αναζητήσεις - διαμόρφωση του

αρχαίου ελληνικού πολιτισμού.

 480 π.Χ.  Τέλος των περσικών πολέμων.

 Η γένεση της πόλης-κράτους:

 Ορισμός της πόλης-κράτους: Η έννοια του χώρου και της οργανωμένης

κοινότητας ανθρώπων κάτω από μια εξουσία.

 Συστατικά στοιχεία της πόλης-κράτους:

1. Από άποψη γεωγραφική: πόλις ή άστυ και ύπαιθρος χώρα.
2. Από άποψη οργανωτική: πολίτες - πολίτευμα.

 Επιδιώξεις / προϋποθέσεις της πόλης-κράτους:

1. Ελευθερία: αγώνας για ανεξαρτησία, υπεράσπιση της ελευθερίας.
2. Αυτονομία: συμμετοχή στη διακυβέρνηση με νόμους που είχαν θεσπιστεί από

τους πολίτες.

3. Αυτάρκεια: συμμετοχή στην παραγωγή για την κάλυψη των αναγκών.

 Η σημασία του θεσμού της πόλης-κράτους:

 Γενεσιουργός δύναμη των επιτευγμάτων και της πολιτισμικής πορείας του ελληνισμού (δημοκρατία, ποίηση, θέατρο, φιλοσοφία, ρητορεία, πολεοδομία, επιστήμη).

 Κίνητρο που οδηγούσε στον πατριωτισμό με έντονο τοπικιστικό πνεύμα (συχνά εμφύλιες συγκρούσεις, δυσκολία ένωσης των Ελλήνων).

 Ανάπτυξη πολιτικής δραστηριότητας (ελευθερία, αυτόβουλη δράση).

 Η έννοια του «πολίτη» και της «πολιτικής» αποκτούν υπόσταση.

 Η οικονομική και κοινωνική οργάνωση:

 Αυτονόμηση τμημάτων των ελληνικών φύλων  μόνιμη εγκατάσταση  δημιουργία πόλεων - κρατών στα παράλια Μ. Ασίας κατά τον πρώτο ελληνικό αποικισμό.

 Διαφορετική η πορεία σχηματισμού της πόλης - κράτους στον ελλαδικό χώρο:

1. Ανεξαρτητοποίηση τμημάτων διαφορετικών φύλων και μεταξύ τους οργάνωση.

2. Συνοικισμός:

α. Ένωση γειτονικών κοινοτήτων σε ενιαίο χώρο.

β. Απομάκρυνση ομάδων από κώμες (χωριά) και συγκρότηση ενιαίας διοίκησης.

 Η κρίση του ομηρικού κόσμου:

 Τέλη 9ου αιώνα π.Χ.: Σταθερή πληθυσμιακή αύξηση των ομηρικών κοινοτήτων που οδήγησε σε οικονομική κρίση.

 Οικονομική κρίση:

1. Περιορισμένες εκτάσεις καλλιεργήσιμης γης.
2. Περιορισμένα μέσα εκμετάλλευσης.
3. Συγκέντρωση γης σε λίγους.
4. Απουσία εργασιακής ειδίκευσης.
5. Έλλειψη άλλων πόρων πέρα από την εκμετάλλευση της γης.

 Βασιλιάς: περιορισμός βασιλικής εξουσίας και έλλειψη οργανωμένου στρατού  αύξηση της δύναμης των ευγενών.

 Ευγενείς (αγαθοί, άριστοι, ευπατρίδες, εσθλοί):

 Ενασχόληση με σωματική άσκηση και καλλιέργεια πνεύματος.

 Εκτρέφουν άλογα (ιππείς).

 Βρίσκονται σε συνεχή πολεμική ετοιμότητα.

 Πλήθος (όχλος, κακοί):

 Μικροί και μεσαίοι καλλιεργητές και ακτήμονες.

 Μετέπειτα ενασχόληση με βιοτεχνία, εμπόριο, ναυτιλία.

 Δεν εξισώθηκαν εξαρχής πολιτικά με τους ευγενείς.

 Δούλοι:

 Αντίληψη ότι ο πολίτης πρέπει να είναι απαλλαγμένος από τις εργασίες για να ασχολείται μόνο με τα κοινά.

 Αύξηση του αριθμού τους εξαιτίας χρεών προς τους ευγενείς (Αθήνα) ή κατακτητικών πολέμων (Σπάρτη).

 Η αντιμετώπιση της κρίσης:

 Οι λύσεις:

1. Ανάπτυξη βιοτεχνίας και εμπορίου (Αθήνα).
2. Κατακτητικοί πόλεμοι και εδαφική επέκταση (Σπάρτη, Άργος, Ήλιδα κ.ά.).
3. Ίδρυση αποικιών (Κόρινθος, Μέγαρα, Χαλκίδα, Μίλητος κ.ά.).

 Διατήρηση φυλετικής οργάνωσης (Αρκαδία, Αιτωλία, Ακαρνανία, Ήπειρος, Μακεδονία).

 Ο δεύτερος αποικισμός (8ος-6ος αι. π.Χ.):

 Ο όρος αποικισμός:

 Ρήμα αποικίζω (= στέλνω μακριά από τον οίκο, την πατρίδα).

 Δηλώνει την αναγκαστική μετακίνηση, την εγκατάσταση σε άλλη περιοχή και την δημιουργία νέας πόλης.

 Διαφορές μεταξύ των δυο αποικισμών:

1. Α΄ αποικισμός  μετακινήσεις / μεταναστεύσεις φύλων λόγω της εισβολής των Δωριέων που είχαν δεχτεί. ≠ Β΄ αποικισμός  επιχείρηση οργανωμένη εξολοκλήρου από τη μητρόπολη για την επίλυση των οικονομικών και κοινωνικών προβλημάτων.
2. Α΄ αποικισμός  εξάπλωση στα νησιά του Αιγαίου και τις δυτικές ακτές της Μ. Ασίας. ≠ Β΄ αποικισμός  εξάπλωση στη Μεσόγειο και τον Εύξεινο Πόντο.

 Τα αίτια:

1. Η στενοχωρία.
2. Η έλλειψη πρώτων υλών – μετάλλων
3. Η αναζήτηση νέων αγορών.
4. Οι εσωτερικές πολιτικές κρίσεις.
5. Οι γνώσεις για τους θαλάσσιους δρόμους και τις περιοχές εγκατάστασης.
6. Ο ριψοκίνδυνος χαρακτήρας των Ελλήνων.

 Η εξάπλωση: Μεσόγειος και Εύξεινος Πόντος.

 Οι επιπτώσεις:

α. Οικονομία:

Κοπή και χρήση νομίσματος  κύριο μέσο συναλλαγής.

β. Κοινωνία:

1. Πολίτες πλούσιοι από το εμπόριο και τη βιοτεχνία διεκδικούν μερίδιο στην άσκηση της εξουσίας.
2. Ανάγκη για περισσότερα και φθηνότερα χέρια  ανάπτυξη δουλείας. Χρησιμοποιούνται δούλοι αργυρώνητοι (= αγορασμένοι).

γ. Πολιτισμός:

1. Ανταλλαγή πολιτιστικών στοιχείων με τους γηγενείς πληθυσμούς.
2. Διάδοση γραφής (το χαλκιδικό αλφάβητο διαδόθηκε από Χαλκιδείς αποίκους στους ιταλικούς λαούς και έγινε το πρότυπο διαμόρφωσης του λατινικού).

 Τα πολιτεύματα:

1. Βασιλεία:

 Παρακμή και πτώση της βασιλείας  δημιουργία των πόλεων-κρατών - επικράτηση ευγενών και εγκαθίδρυση αριστοκρατικών πολιτευμάτων.

 Η βασιλεία παραμένει σε περιοχές που διατηρούν τη φυλετική οργάνωση (Ήπειρος, Μακεδονία).

2. Αριστοκρατία:

 Η εξουσία στα χέρια των αρίστων (άντληση δύναμης από την καταγωγή τους και την κατοχή γης).

 Κρίση της αριστοκρατίας:

1. Οικονομικές εξελίξεις (ανάπτυξη εμπορίου και βιοτεχνίας)  νέες κοινωνικές ομάδες (βιοτέχνες, έμποροι, ναυτικοί, τεχνίτες)  διεκδίκηση εξουσίας.
2. Η οπλιτική φάλαγγα (νέο στρατιωτικό σώμα)  ανάπτυξη της ιδέας της ισότητας και ως προς την άσκηση της εξουσίας.

 Τέλη 7ου με αρχές 6ου αιώνα: Όξυνση ανταγωνισμού μεταξύ ευγενών και πλουσίων - πλήθους.

 Αντιμετώπιση της κατάστασης από τους νομοθέτες ή αισυμνήτες: ευγενείς  καταγραφή νόμων.

3. Ολιγαρχία / τιμοκρατία:

 Κριτήριο διάκρισης των πολιτών: «τα τμήματα» (= το εισόδημα).

 Η επικράτηση των ολίγων δεν έδωσε λύση στα προβλήματα.

4. Τυραννίδα:

 Ευγενείς, ηγέτες κατώτερων κοινωνικών ομάδων, που κατόρθωναν να καταλάβουν την εξουσία.

 Ορισμένοι αναδείχθηκαν σε καλούς ηγέτες (π.χ. Πολυκράτης στη Σάμο, Περίανδρος στην Κόρινθο, Πεισίστρατος στην Αθήνα κ.ά.).

 Τέλη 6ου αιώνα π.Χ.: Πτώση τυραννικών καθεστώτων.

5. Δημοκρατία:

 Μεταρρύθμιση του Κλεισθένη.

 Κυρίαρχο όργανο η εκκλησία του Δήμου.

 Χαρακτηριστικά:

1. Ισηγορία (= η δυνατότητα ελεύθερης διατύπωσης μιας άποψης).
2. Ισονομία (= η συμμετοχή στη διαμόρφωση και ψήφιση νόμων).

 Ο πολιτισμός:

1. Ο ποιητικός λόγος:

 Αποκτά προσωπικό ύφος.

 Εκφράζει βιώματα και συναισθήματα του ποιητή (λυρική ποίηση).

2. Ο πεζός λόγος:

 Επιχειρεί να εξηγήσει τη δημιουργία του κόσμου (φυσικοί φιλόσοφοι: προσωκρατικοί) και να αφηγηθεί ήθη και έθιμα δημιουργώντας τα πρώτα δείγματα ιστορικής γραφής (Ηρόδοτος).

3. Η τέχνη:

 Δύο αρχιτεκτονικοί ρυθμοί: δωρικός και ιωνικός.

 Μεγάλα αγάλματα: κούροι και κόρες.

 Κεραμική τέχνη: μελανόμορφος και ερυθρόμορφος ρυθμός.

4. Η φιλοσοφία:

 Γένεση στην Ιωνία όπου και εντοπίζονται οι πρώτες πνευματικές και καλλιτεχνικές ανησυχίες.

 Εξάπλωση στο μητροπολιτικό και αποικιακό ελληνικό χώρο.

5. Θρησκευτικές δοξασίες / λατρεία:

 Αποκρυστάλλωση θρησκευτικών δοξασιών και τρόπου λατρείας.

 Κοινά σε πανελλήνιο επίπεδο τα χαρακτηριστικά της μορφής κάθε θεού.

 Πανελλήνια, φημισμένα ιερά (Δελφοί, Ολυμπία, Δήλος κ.ά.).

 Οι περσικοί πόλεμοι:

 Αφορμή: Η Ιωνική επανάσταση (499-494 π.Χ.).

 Περσικές επιχειρήσεις εναντίον της Ελλάδας :

1. Πρώτη εκστρατεία: Καταστροφή του περσικού στόλου στο ακρωτήριο του Άθω, ωστόσο υποταγή των Ελλήνων της Θράκης και της Μακεδονίας (492 π.Χ.).
2. Δεύτερη εκστρατεία: Μάχη του Μαραθώνα (490 π.Χ.)  νίκη Αθηναίων και Πλαταιών - σημαντικός ρόλος του Μιλτιάδη.
3. Τρίτη εκστρατεία: Στόχος: Κατάκτηση ολόκληρου του ελλαδικού χώρου από τον Ξέρξη με πολυπληθείς θαλάσσιες και χερσαίες δυνάμεις:

 Συνέδριο της Κορίνθου (481 π.Χ.)  συγκρότηση αμυντικής συμμαχίας κατά των Περσών.

 Συγκρούσεις με τους Πέρσες: Θερμοπύλες (480 π.Χ.), Αρτεμίσιο (480 π.Χ.), Σαλαμίνα (480 π.Χ.), Πλαταιές (479 π.Χ.), Μυκάλη (479 π.Χ.)  εγκατάλειψη του περσικού στρατού από τον ελλαδικό χώρο (480-479 π.Χ.).

 Μάχη της Ιμέρας (480 π.Χ.): νικηφόρα αντιμετώπιση των Καρχηδονίων από τους Έλληνες της Δύσης.

2.3. Κλασική εποχή (480-323 π.Χ.):

 Κλασική εποχή: Η περίοδος από το τέλος των περσικών πολέμων (480 π.Χ.)
έως το θάνατο του Μ. Αλεξάνδρου (323 π.Χ.).

 Η σημασία της νίκης στους περσικούς πολέμους:
1. Αυτοπεποίθηση, αίσθηση αυτάρκειας και υπεροχής απέναντι στους βαρβάρους.
2. Ψυχική ευφορία του νικητή.
 Δημιουργία επιτευγμάτων στην πολιτική, στα γράμματα και τις τέχνες.
 Εξέλιξη Αθήνας σε ηγεμονική δύναμη - αντιπαράθεση με τη Σπάρτη 
Πελοποννησιακός πόλεμος (431-404 π.Χ.
 Η παρέμβαση Περσών (πρώτο μισό 4ου αιώνα π.Χ.).
 Η πανελλήνια ιδέα (δεύτερο μισό 4ου αιώνα π.Χ.).

 Η συμμαχία της Δήλου - Αθηναϊκή ηγεμονία:
 Ίδρυση: 478/7π.Χ.
 Έδρα συμμαχίας: Δήλος.
 Δήλος: συμμαχικό ταμείο, ετήσια συγκέντρωση των αντιπροσώπων.
 Μέλη: ίδια δικαιώματα και υποχρεώσεις.
 Φόρος: πλοία ή χρήματα.

 Για την Αθήνα η συμμαχία ως μέσο:
α. Επικράτησης στους Πέρσες και στους υπόλοιπους Έλληνες.
β. Επιβολής στους συμμάχους της.

 Για τους εκτός συμμαχίας Έλληνες, συμπεριλαμβανομένων και των
Σπαρτιατών, ήταν στην αρχή κάπως επιφυλακτικοί απέναντι στην Αθήνα.

 Ο Κίμων, ως αρχιστράτηγος της Συμμαχίας, νίκησε τους Πέρσες στον
Ευρυμέδοντα ποταμό (467 π.Χ.) και ως αρχηγός της αριστοκρατικής παράταξης
τήρησε φιλολακωνική πολιτική. Ηττήθηκε όμως από τους δημοκρατικούς υπό τον
Εφιάλτη και εξοστρακίστηκε (461 π.Χ.), ενώ τον Εφιάλτη, που δολοφονήθηκε, τον
διαδέχτηκε ο Περικλής.
 Ακολούθησε η μετατροπή της Αθηναϊκής Συμμαχίας σε ηγεμονία και το
συμμαχικό ταμείο μεταφέρθηκε από τη Δήλο στην Αθήνα (454 π.Χ.).
 Ο Κίμων το 451 π.Χ. επανήλθε στο προσκήνιο, συνήψε ειρήνη με τους
Σπαρτιάτες και στράφηκε εναντίον των Περσών στην Κύπρο, όπου και πέθανε. Οι
επιτυχίες των Ελλήνων στην Κύπρο οδήγησαν στην Καλλίειο ή Κιμώνιο
Συνθήκη, με την οποία οι Πέρσες αναγνώρισαν την ανεξαρτησία των ελληνικών
πόλεων της Μ. Ασίας.
 Μετά τον Κίμωνα πολιτική δράση ανέλαβε ο Περικλής, που συνήψε συνθήκη
ειρήνης με τους Σπαρτιάτες για 30 χρόνια (Τριακοντούτεις σπονδαί, 445
π.Χ.).

 Η εποχή του Περικλή:
 5ος αιώνας π.Χ.:
 «Χρυσούς αιών του Περικλέους».
 «Του πρώτου ανδρός αρχή».

 Ο Περικλής στρατηγός (εκλογή με δημοκρατικές διαδικασίες).

 Η ενίσχυση του δημοκρατικού πολιτεύματος :
1. Καθιέρωση χρηματικής αποζημίωσης σε κληρωτούς άρχοντες, βουλευτές και
λαϊκούς δικαστές.
2. Τα θεωρικά: το αντίτιμο ελεύθερης εισόδου των πολιτών στο θέατρο (το
θέατρο αποτελούσε χώρο παιδείας για τους Αθηναίους).

 Η επέκταση της Αθήνας προς τη Δύση:
1. Συμμαχία με την Εγέστα, τους Λεοντίνους, το Ρήγιο.
2. Ίδρυση της αποικίας των Θουρίων (444/3 π.Χ.).
3. Εξέλιξη του Πειραιά σε μεγάλο εμπορικό λιμάνι, το κυριότερο της Μεσογείου.

 Τα έσοδα του Αθηναϊκού κράτους:
1. Εκμετάλλευση των μεταλλείων.
2. Φορολογία.
3. Φόρο των συμμάχων (τακτική και έκτακτη εισφορά).
4. Έκτακτες εισφορές (ο θεσμός της λειτουργίας).

 Η Φορολογία:
1. Απουσία άμεσης φορολογίας.
2. Το μετοίκιο: φόρος που πλήρωναν οι εγκατεστημένοι από άλλες πόλεις στην
Αθήνα.
3. Έμμεση φορολογία για τα εισαγόμενα και εξαγόμενα από τα αθηναϊκά λιμάνια
και τον Πειραιά προϊόντα.
 Ο θεσμός της λειτουργίας:
 Βασική πηγή εσόδων από έκτακτες εισφορές.
 Δαπάνες στρατιωτικών και θρησκευτικών εκδηλώσεων από τους πλουσιότερους
πολίτες.
 Ήταν υποχρεωτικές με τιμητικό χαρακτήρα.

 Οι σπουδαιότερες:
1. Χορηγία: η κάλυψη των εξόδων για τη διδασκαλία ενός θεατρικού έργου.
2. Τριηραρχία: η υποχρέωση συντήρησης και εξοπλισμού μιας τριήρους.
3. Αρχιθεωρία: η κάλυψη των εξόδων της επίσημης αποστολής (θεωρίας) σε
πανελλήνιες γιορτές.
4. Εστίαση: η κάλυψη των εξόδων του δείπνου μιας φυλής σε θρησκευτικές
γιορτές.
5. Γυμνασιαρχία: η κάλυψη των εξόδων για την τέλεση αγώνων
λαμπαδηδρομίας στα Παναθήναια.

 Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος (431-404 π.Χ.):

 Οι ρίζες αντιπαράθεσης Αθηναϊκής - Πελοποννησιακής συμμαχίας:
1. Φυλετική διαφορά (Αθηναίοι Ίωνες - Σπαρτιάτες Δωριείς).
2. Πολιτειακή συγκρότηση (δημοκρατική Αθήνα - ολιγαρχική Σπάρτη).
3. Ηγεμονικές τάσεις Αθήνας.
 Εξιστόρηση των γεγονότων του Πελοποννησιακού πολέμου: Θουκυδίδης
(431-411 π.Χ.) - Ξενοφώντας (411-404 π.Χ.).

 Περίοδοι Πελοποννησιακού πολέμου:
1. Αρχιδάμειος ή Δεκαετής πόλεμος (431-421 π.Χ.).
2. Σικελική εκστρατεία (415-413 π.Χ.).
3. Δεκελικός ή Ιωνικός πόλεμος (413-404 π.Χ.).

 Οι επιπτώσεις του πολέμου:

1. Υλικές καταστροφές.
2. Εξαχρείωση (= ηθική διαφθορά) των ανθρώπων.
3. Ανάμειξη Περσών στα εσωτερικά θέματα των Ελλήνων.
4. Σπαρτιατική ηγεμονία (404 π.Χ.).
5. Κρίση πόλης-κράτους.

 Η κρίση της πόλης-κράτους:
 4ος αιώνας π.Χ.:

1. Εκδήλωση οικονομικής και κοινωνικής κρίσης στο εσωτερικό.
2. Εκδήλωση ανταγωνισμών και συγκρούσεων στο εξωτερικό, παρέμβαση των
Περσών με στόχο τη διάσπαση των ελληνικών δυνάμεων.
 Μετά τον Πελοποννησιακό πόλεμο και την επικράτηση των Σπαρτιατών, οι
Πέρσες ξεσηκώνουν τις ελληνικές πόλεις εναντίον των Σπαρτιατών:
 Δημιουργία αντισπαρτιατικού συνασπισμού:

 Θήβα
 Κόρινθος
 Άργος
 Αθήνα

 Ο Βοιωτικός ή Κορινθιακός πόλεμος (395-386 π.Χ.):
1. Ο Κόνων οργανώνει τον περσικό στόλο και νικά τους Σπαρτιάτες στην Κνίδο.
2. Οι Σπαρτιάτες χάνουν την κυριαρχία τους στο Αιγαίο και η Αθήνα οικοδομεί τα
μακρά τείχη με τη βοήθεια των Περσών.

 Η Ανταλκίδειος ειρήνη ή Βασίλειος ειρήνη ή Ειρήνη του
Βασιλέως 386 π.Χ. (Σπαρτιάτες - Πέρσες):
1. Παράδοση στους Πέρσες των Ελληνικών πόλεων της Μ. Ασίας και της Κύπρου.
2. Διακήρυξη της αυτονομίας όλων των Ελληνικών πόλεων εκτός Ίμβρου,
Λήμνου, Σκύρου (που παρέμειναν στους Αθηναίους).
3. Οι Σπαρτιάτες τοποτηρητές της Ειρήνης στην κυρίως Ελλάδα.

 Η Θηβαϊκή Ηγεμονία:
 Λεύκτρα (371 π.Χ.): Επαμεινώνδας με τους Θηβαίους εναντίον των
Σπαρτιατών - ήττα Σπαρτιατών - εξασθένιση Σπαρτιατών και Αθηναίων.
 Μαντίνεια (362 π.Χ.): Θηβαίοι εναντίον Σπαρτιατών και Αθηναίων και
των συμμάχων τους - θάνατος Επαμεινώνδα - ειρήνη με τους Σπαρτιάτες.

 Τα συμπτώματα παρακμής των ελληνικών πόλεων-κρατών:
1. Πόλεμοι μεταξύ των ελληνικών πόλεων.
2. Πολιτικές και κοινωνικές αναταραχές.
3. Παρέμβαση Περσών.

 Η πανελλήνια ιδέα:
 Κρίση πόλης-κράτους  οραματισμός πανελλήνιου συνασπισμού από
πνευματικούς ανθρώπους.
 Πανελλήνια ιδέα: νέα πολιτική έκφραση που διατυπώθηκε στα τέλη 5ου
αιώνα π.Χ. από το σοφιστή Γοργία στην Ολυμπία.
 Κύριος εκφραστής της ιδέας ο Ισοκράτης.

 Ο Ισοκράτης:
1. Τόνισε την ανάγκη συνασπισμού ενάντια στους Πέρσες με την Αθήνα σε
ηγετικό ρόλο («Πανηγυρικός» λόγος, 480 π.Χ.).
2. Αδυναμία Αθήνας να εμπνεύσει εμπιστοσύνη - ένωση Ελλήνων από έναν
ισχυρό μονάρχη (π.χ. Ευαγόρα, Ιάσονα, Διονύσιο Α ́ ή Φίλιππο Β ́) εναντίον των
Περσών.

 Αντίθετος στην άποψη αυτή και πιστός στον πρωταγωνιστικό ρόλο της Αθήνας ο Δημοσθένης.
 Ο Φίλιππος Β ́ και η ένωση των Ελλήνων :
 Ο Φίλιππος Β ́ (βασιλιάς των Μακεδόνων): Πολιτικοί στόχοι του:

1. Η ισχυροποίηση της Μακεδονίας.
2. Η επέκταση της εξουσίας του.

 Ενέργειες του Φιλίππου για την ισχυροποίηση της Μακεδονίας :
1. Αντιμετώπιση των Ιλλυριών και των Παιόνων στα βόρεια σύνορα.
2. Οργάνωση ισχυρού στρατού με κύριο στρατιωτικό σώμα τη μακεδονική
φάλαγγα (πεζέταιροι, σάρισα).
3. Δημιουργία ισχυρής οικονομίας - αξιοποίηση των κοιτασμάτων χρυσού του
Παγγαίου Όρους - κοπή νομισμάτων (χρυσοί στατήρες).
4. Επεκτατική εξωτερική πολιτική.

 Ενέργειες του Φιλίππου για την επέκταση της εξουσίας του :
Αίτια: α. Εξασφάλιση νέων εκτάσεων γης στους στρατιώτες του.
β. Ένωση των Ελλήνων υπό την αρχηγία του εναντίον των Περσών.
1. Χαλκιδική, εδάφη ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης έως δυτικές ακτές
Εύξεινου Πόντου.
2. Θεσσαλία, νότια Ελλάδα, νίκη στη Χαιρώνεια (338 π.Χ.) εναντίον
Θηβαίων και Αθηναίων.
3. Ένωση των Ελλήνων υπό την αρχηγία του - συνέδριο της Κορίνθου 337
π.Χ. - συμμετοχή όλων των πόλεων εκτός Σπάρτης.
 Οι αποφάσεις του Συνεδρίου:
1. Απαγορεύτηκαν οι συγκρούσεις μεταξύ των ελληνικών πόλεων και η βίαιη
μεταβολή των καθεστώτων τους.
2. Προστατεύτηκε η ελεύθερη ναυσιπλοΐα και καταδικάστηκε η πειρατεία.
3. Ιδρύθηκε πανελλήνια συμμαχία, αμυντική και επιθετική, με ισόβιο αρχηγό το
Φίλιππο Β ́.

Μετά τον θάνατό του ανέλαβε ο γιος του Αλέξανδρος.
 Το οικουμενικό κράτος του Μ. Αλεξάνδρου:
 Σε διάστημα έντεκα χρόνων (334-325 π.Χ.) ο Μ. Αλέξανδρος κατάκτησε την
Ανατολή φτάνοντας μέχρι τον Ινδό ποταμό.
 Οι εκστρατείες του έγιναν σε τρεις φάσεις. Κατά τη διάρκεια της πρώτης
φάσης (334-331 π.Χ.) ο στρατός του Αλεξάνδρου κυριάρχησε στη Μ. Ασία και
απελευθέρωσε τις ελληνικές πόλεις. Νίκησε δύο φορές τον περσικό στρατό στο
Γρανικό ποταμό (334 π.Χ.) και στην Ισσό της Κιλικίας (333 π.Χ.).
Ακολούθως κατέλαβε τη Φοινίκη και την Παλαιστίνη. Τέλος κατέκτησε την
Αίγυπτο. Στο Δέλτα του Νείλου ίδρυσε την Αλεξάνδρεια (331 π.Χ.), η οποία
επρόκειτο να εξελιχθεί στο μεγαλύτερο εμπορικό και πνευματικό κέντρο της
Μεσογείου.
 Στη δεύτερη φάση (331-327 π.Χ.) προχώρησε στη Μεσοποταμία
έπειτα από τη νίκη στα Γαυγάμηλα (331 π.Χ.). Κατέκτησε τις ανατολικές επαρχίες
της περσικής αυτοκρατορίας.
 Στην τρίτη φάση (327-325 π.Χ) επιχείρησε την εκστρατεία στην ινδική
χερσόνησο. Έφθασε μέχρι τον Ύφαση ποταμό. Δεν προχώρησε προς το Γάγγη
λόγω της αντίδρασης του μακεδονικού στρατού. Ο Αλέξανδρος πέθανε το 323 π.Χ.
στη Βαβυλώνα.

 Το έργο του Μ. Αλεξάνδρου:
 Στο στρατιωτικό τομέα:
1. Διορατικός στρατηγός με μεγαλοφυή σκέψη λόγω της εφαρμογής κατάλληλου
σχεδιασμού για την αντιμετώπιση του αντιπάλου.

 Στον πολιτικό τομέα:
1. Ανάμειξη ελληνικού με ασιατικό κόσμο.
2. Διατήρηση των συνηθειών, των παραδόσεων και του διαφορετικού τρόπου
άσκησης της εξουσίας.
3. Διατήρηση του θεσμού των σατραπειών - ανάθεση της διοίκησης σε Έλληνες ή
Πέρσες ηγεμόνες  δημιουργία νέας διοικητικής παράδοσης.

 Στον οικονομικό τομέα:
1. Προώθηση συστήματος νομισματικής οικονομίας.
2. Από την σατραπεία (φορολογική μονάδα) στη φορολογική περιφέρεια
(περισσότερες από μια σατραπείες).
3. Μεταβολή θησαυρών σε χρυσό νόμισμα.

 Στον πολιτιστικό τομέα:
1. Διάδοση ελληνικής γλώσσας και ελληνικού πολιτισμού.
2. Υιοθέτηση πολιτιστικών στοιχείων των λαών της Ανατολής.
3. Ίδρυση νέων πόλεων.
4. Εξερευνήσεις περιοχών (ένοπλη εξερεύνηση).
 Ο πολιτισμός:
 Η πολιτιστική ανάπτυξη των κλασικών χρόνων
διαφαίνεται και από την καθημερινή ζωή:
1. Η αντίληψη για την εργασία (περιφρονητική αντιμετώπιση της χειρωνακτικής
εργασίας, ενασχόληση με τα κοινά).
2. Ο τρόπος διασκέδασης (ιδιωτικά συμπόσια, δημόσιες εορτές και πανηγύρια,
θεατρικές παραστάσεις).
3. Ο κοινωνικός χαρακτήρας των τελετών που πλαισίωναν τη γέννηση, το γάμο, το
θάνατο.

 Η Αθήνα (5ος αιώνας π.Χ.):
1. Η δράση του Περικλή.
2. Οικοδόμηση σπουδαίων έργων στην Ακρόπολη.
3. Τέλεση λαμπρών πανηγύρεων, πνευματικών εκδηλώσεων και θεατρικών
παραστάσεων.

 Τα γράμματα και οι τέχνες τον 5ο και 4ο αιώνα π.Χ.:
 Η φιλοσοφική σκέψη:
 Ανθρωποκεντρισμός (= κέντρο του ενδιαφέροντος ο άνθρωπος).
 Ορθολογισμός (= λογική).
 Σοφιστές και Σωκράτης.
 Πλάτων και Αριστοτέλης.
 Η ιστοριογραφία:
 Ηρόδοτος.
 Θουκυδίδης (επιστημονική ιστορική συγγραφή).
 Ξενοφών.
 Η ποιητική τέχνη:
 Τραγωδία (Αισχύλος, Σοφοκλής, Ευριπίδης).
 Κωμωδία (Αριστοφάνης).

 Σατυρικό δράμα.
 Ο ρητορικός λόγος:
 Λυσίας, Ισοκράτης, Δημοσθένης.
 Η επιστημονική σκέψη:
 Αστρονομία, μαθηματικά (Μέτων από την Αθήνα).
 Χωροταξική οργάνωση των πόλεων (Ιππόδαμος από τη Μίλητο).
 Ιατρική (Ιπποκράτης από την Κω).

 Η τέχνη:
 Αρχιτεκτονική (Ικτίνος, Καλλικράτης, Μνησικλής).
 Πλαστική (Φειδίας, Μύρων, Πολύκλειτος, Αλκαμένης, Αγοράκριτος, Πραξιτέλης,
Σκόπας, Λύσιππος).
 Ζωγραφική (Πολύγνωτος, Μίκων, Ζεύξις, Πάμφυλλος, Απελλής, Πρωτογένης).

1. Ο ελληνιστικός κόσμος

1.1. Η διάσπαση του κράτους του Μ. Αλεξάνδρου:

 Μετά το θάνατο του Μ. Αλεξάνδρου δεν υπήρχε νόμιμος και ικανός διάδοχος για να κυβερνήσει την απέραντη αυτοκρατορία. Διάδοχοι του Μ. Αλεξάνδρου ήταν ο Φίλιππος Αρριδαίος (Φίλιππος Γ ́) και ο αναμενόμενος γιος της Ρωξάνης (Αλέξανδρος Δ ́)  αδύναμοι να εξουσιάσουν αμέσως εκδηλώθηκαν στην αυτοκρατορία διασπαστικές τάσεις, εξεγέρσεις και συγκρούσεις για τη διαδοχή.

 Εξεγέρσεις και απελευθερωτικοί αγώνες :

1. Οι Αθηναίοι (εξωθούμενοι από τον Υπερείδη και τον Δημοσθένη) και οι Αιτωλοί ήταν οι πρώτοι που ξεσηκώθηκαν εναντίον των Μακεδόνων. Έπειτα από συγκρούσεις που έγιναν στη Λαμία (Λαμιακός πόλεμος, 322 π.Χ.) και στη Θεσσαλία οι Μακεδόνες επικράτησαν:

α. Οι Αθηναίοι υποχρεώθηκαν να αντικαταστήσουν το δημοκρατικό πολίτευμα με ολιγαρχικό.

β. Να πληρώσουν χρηματική αποζημίωση.

γ. Η μακεδονική φρουρά εγκαταστάθηκε σε ένα από τα λιμάνια του Πειραιά (Μουνιχία).

δ. Ο Υπερείδης δολοφονήθηκε και ο Δημοσθένης αυτοκτόνησε.

ε. Στην Πελοπόννησο εγκαταστάθηκαν μακεδονικές φρουρές.

2. Στις ανατολικές επαρχίες της αυτοκρατορίας εκδηλώθηκαν εξεγέρσεις γηγενών πληθυσμών αλλά και Ελλήνων που είχαν εγκατασταθεί στη Βακτριανή. Ο διοικητής της Μηδίας Πείθων κατέστειλε την εξέγερση και αυτονομήθηκε.

 Οι συγκρούσεις των διαδόχων:

 Ανάμεσα στους στρατηγούς του Μ. Αλεξάνδρου ξέσπασαν πολεμικές συγκρούσεις οι οποίες κράτησαν είκοσι χρόνια μέχρι τη σταθεροποίηση της εξουσίας.

 Η πρώτη περίοδος συγκρούσεων τελείωσε με την κατανομή της εξουσίας στο Τριπαράδεισο της Συρίας το 321 π.Χ. Επιμελητής αυτοκράτορας ορίστηκε Αντίπατρος.

 Στις επόμενες συγκρούσεις πρωταγωνίστησε ο Αντίγονος και ο γιος του Δημήτριος ο Πολιορκητής. Οι υπόλοιποι συνασπίστηκαν και τους νίκησαν στην Ιψό της Φρυγίας (301 π.Χ). Αργότερα ο Δημήτριος ο Πολιορκητής έγινε βασιλιάς της Μακεδονίας (294 π.Χ.).

 Οι νικητές μοίρασαν την αυτοκρατορία, δημιουργώντας τέσσερα βασίλεια:

1. Το βασίλειο της Αιγύπτου με τον Πτολεμαίο.
2. Το βασίλειο της Συρίας με το Σέλευκο.
3. Το βασίλειο της Μακεδονίας με τον Κάσσανδρο.
4. Το βασίλειο της Θράκης με το Λυσίμαχο.

 Οι συγκρούσεις συνεχίστηκαν ανάμεσα στον Σέλευκο και τον Λυσίμαχο. Μετά τη μάχη στο Κουροπέδιο της Λυδίας (281 π.Χ.), τα εδάφη της Θράκης μοιράστηκαν μεταξύ της Μακεδονίας και της Συρίας.

 Αργότερα ιδρύθηκε στη Μ. Ασία το βασίλειο της Περγάμου και άλλα μικρότερα, όπως της Βιθυνίας, της Αρμενίας, του Πόντου και της Καππαδοκίας, με γηγενείς πληθυσμούς.

I I I . Ε Λ Λ Η Ν Ι Σ Τ Ι Κ Ο Ι    Χ Ρ Ο Ν Ο Ι

1. Ο ελληνιστικός κόσμος

1.2. Τα χαρακτηριστικά του ελληνιστικού κόσμου

α) Οικονομικά:

 Ενιαίο οικονομικό σύστημα.

 Κοινό νομισματικό σύστημα, κοινή δημοσιονομική πολιτική, κοινός τρόπος συναλλαγών μεταξύ ελληνικών πόλεων-κρατών και περσικής αυτοκρατορίας.

 Οι βασιλείς: κάτοχοι όλης της γης και της παραγωγής.

 Ακμή του εμπορίου.

 Χρήση ελληνικών νομισμάτων, απόσυρση περσικών.

 Δημιουργία τραπεζών, χρησιμοποίηση επιταγών.

β) Κοινωνικά:

 Η προνομιούχος τάξη: Έλληνες και λίγοι ελληνίζοντες γηγενείς.

 Ενασχολήσεις: εμπόριο, τραπεζικές επιχειρήσεις, βασιλικοί υπάλληλοι.

 Γηγενείς: εργάτες και μικροκαλλιεργητές.

 Αίτια ανάπτυξης της δουλείας: η ανεπάρκεια της εργασίας των ελεύθερων πολιτών και της εξαρτημένης εργασίας δουλοπαροικιακού χαρακτήρα.

γ) Πολιτικά:

 Απόλυτη μοναρχία (ηγεμόνας και ολιγομελές επιτελείο). Οι πολίτες δεν είχαν κανέναν πολιτικό ρόλο.

 Αλεξάνδρεια, Αντιόχεια, Πέργαμος κ.ά.: διοικητικά, οικονομικά και πολιτιστικά κέντρα του ελληνιστικού κόσμου.

 Στον ελλαδικό χώρο πολλές πόλεις-κράτη διατήρησαν την αυτονομία τους (Αθήνα, Σπάρτη, Ρόδος κ.ά.), ενώ ευρύτερες περιοχές οργανώθηκαν σε ομοσπονδίες (Αιτωλία, Αχαΐα).

2. Ο ελληνιστικός πολιτισμός

2.1. Τα ελληνιστικά πνευματικά κέντρα:

 Οι πόλεις που ιδρύθηκαν εξελίχθηκαν σε αστικά, οικονομικά και πολιτιστικά κέντρα.

 Διέθεταν πολεοδομικό σύστημα, τείχη, ανάκτορα, αγορές, γυμνάσια, παλαίστρες, στάδια, θέατρα, βιβλιοθήκες, ιερούς χώρους και αρχιτεκτονικά μνημεία (ναούς, στοές, μεγάλους βωμούς).

 Η Αλεξάνδρεια:

 Ίδρυση: Αλέξανδρος (331 π.Χ.).

 Κάτοικοι: Έλληνες, Αιγύπτιοι, Εβραίοι.

 Ανάπτυξη: μεγάλο λιμάνι με το νησάκι Φάρο στην είσοδό του. Πάνω στο νησάκι κατασκευάστηκε ένα από τα επτά θαύματα του αρχαίου κόσμου: πύργος με φανό στην κορυφή.

 Οικοδομήματα:

1. Μουσείο: οικοδομικό συγκρότημα αφιερωμένο στις Μούσες, που περιελάμβανε βοτανικό, ζωολογικό κήπο και χώρους για αστρονομικές μελέτες.
2. Βιβλιοθήκη: γραμματικοί, μεγάλος αριθμός χειρογράφων (500.000 χειρόγραφα).

 Η Αντιόχεια:

 Ίδρυση: Σέλευκος (300 π.Χ.).

 Διαίρεση: τέσσερις συνοικισμούς (Τετράπολις). Καθένας τους περιβαλλόταν με τείχος, όπως και όλη η πόλη.

 Εξωραϊσμός: λαμπρά οικοδομήματα + αγάλματα.

 Κάτοικοι: Μακεδόνες, Αθηναίοι, Κρήτες, Κύπριοι + ασιατικά έθνη = πολυπολιτισμικό κέντρο.

 Η Πέργαμος:

 Η πρωτεύουσα του κράτους των Ατταλιδών στη Μικρά Ασία.

 Οικοδόμηση: οχυρωμένη ακρόπολη σε τρία κλιμακωτά επίπεδα.

 Βιβλιοθήκη: 200.000 χειρόγραφα.

 Η έλλειψη παπύρου (= φυτού από την επεξεργασία του οποίου παραγόταν χαρτί) οδήγησε στην ανακάλυψη και χρησιμοποίηση της περγαμηνής (= δέρμα από έμβρυο κατσίκας).

 Μουσείο: λειτουργία ίδια με τα σημερινά μουσεία.

 Βωμός του Διός: έργο μεγάλων διαστάσεων - ανάμνηση απόκρουσης Γαλατών.

2.2. Η γλώσσα:

 Η οικουμενικότητα του ελληνιστικού πολιτισμού διαφαίνεται από τη χρήση της ελληνικής γλώσσας μεταξύ των Ελλήνων και των εξελληνισμένων γηγενών.

 Κοινή Ελληνική ή απλώς Κοινή γλώσσα (οφείλεται στη συγχώνευση των ελληνικών διαλέκτων, βάση η αττική διάλεκτος).

 Χρήση της κοινής ελληνικής ή κοινής γλώσσας:

1. Από το λαό για την καθημερινή επικοινωνία.
2. Από συγγραφείς της εποχής.

 Αποτέλεσε όργανο διάδοσης του χριστιανισμού (η Βίβλος).

2.3. Η θρησκεία:

 Ανάμειξη των Ελλήνων με τους λαούς της Ανατολής  αλληλεπίδραση και στο θρησκευτικό τομέα.

 Διαμορφώνονται νέες θρησκευτικές πεποιθήσεις και λατρείες. Οι λόγοι:

1. Κοινωνικοί και πολιτικοί (υιοθέτηση τοπικών δοξασιών και λατρειών).
2. Θρησκευτικοί (αναζήτηση έντονων συγκινήσεων μέσω της θρησκείας και καλλιέργεια ελπίδας για καλύτερη μεταθανάτια «ζωή»).

 Συνυπάρχουν με παραδοσιακές λατρείες:

1. Λατρείες με μυστηριακό χαρακτήρα (Ελευσίνια μυστήρια, Διονυσιακές τελετές, μυστήριας της Ίσιδας, της Κυβέλης κ.ά.).
2. Νέες λατρείες, όπως του Σάραπη.

 Η συνένωση θρησκευτικών δοξασιών και η διαμόρφωση νέων λατρειών είναι γνωστή ως «θρησκευτικός συγκρητισμός».

2.4. Τα γράμματα:

 Μαζική παραγωγή βιβλίων. Αίτια:

1. Η ευρεία χρήση γραφικής ύλης (πάπυρος, περγαμηνή).
2. Η δημιουργία πνευματικών κέντρων (βιβλιοθήκες Αλεξάνδρειας και Περγάμου).

 Οι περισσότεροι συγγραφείς ήταν μιμητές των κλασικών έργων, πολλοί συγκέντρωναν έργα παλαιοτέρων, ενώ στις βιβλιοθήκες οι γραμματικοί αντέγραφαν και σχολίαζαν τα κείμενα των κλασικών.

α. Ποίηση:

 Στερείται πρωτοτυπίας και έμπνευσης.

 Πολλοί ποιητές κολάκευαν τους ισχυρούς (Καλλίμαχος) και άλλοι ήταν μιμητές παλαιών ποιητικών ειδών (Απολλώνιος ο Ρόδιος με τα «Αργοναυτικά»).

 Καινούριο ποιητικό είδος ήταν η βουκολική ποίηση με τον Θεόκριτο («Ειδύλλια»), οι «Μίμοι» με τον Ηρώνδα, το επίγραμμα και η Νέα Κωμωδία με τον Μένανδρο, που σατίριζε καθημερινούς ανθρώπινους χαρακτήρες.

β. Ιστοριογραφία: Σπουδαίος εκπρόσωπος ο Πολύβιος ο Μεγαλοπολίτης, ο οποίος έγραψε την ιστορία της εποχής του και προσπάθησε να εξηγήσει τους λόγους επικράτησης των Ρωμαίων.

γ. Φιλοσοφία:

 Αθήνα: πόλος έλξης για την απόκτηση φιλοσοφικής παιδείας.

 4ος αιώνας π.Χ.: Τέσσερις σημαντικές και ανταγωνιστικές σχολές:

1. Η Ακαδημία του Πλάτωνα (387 π.Χ.).
2. Το Λύκειο του Αριστοτέλη (335 π.Χ.).
3. Η Στοά του Ζήνωνος (306 π.Χ.).
4. Ο Κήπος του Επίκουρου (301 π.Χ.).

 Ο φιλόσοφος Ζήνων:

 Το πρόβλημα της αξίας της ζωής.

 Έδρα της φιλοσοφικής του σχολής η Ποικίλη Στοά.

 Ιδρυτής της στωικής φιλοσοφίας.

 Η ανθρώπινη ζωή έχει μικρή αξία, γι’ αυτό ο άνθρωπος πρέπει να είναι αυτάρκης και εγκρατής. Η ευτυχία του δεν εξαρτάται από τα επίγεια.

 Ο φιλόσοφος Επίκουρος :

 Έδρα της φιλοσοφικής του σχολής ο Κήπος.

 Η γνώση της φύσης οδηγεί τον άνθρωπο στην ψυχική ηρεμία. Μόνο με την πνευματική απόλαυση ο άνθρωπος μπορεί να οδηγηθεί στην ευτυχία.

2.5. Οι επιστήμες:

 Γεωγραφία:

 Οι γεωγραφικές γνώσεις διευρύνθηκαν.

 Ο Νέαρχος περιέγραψε τον παράπλου των ακτών του Ινδικού ωκεανού.

 Ο Πυθέας ο Μασσαλιώτης έφτασε στο βορειότερο άκρο της Αγγλίας.

 Ο Ερατοσθένης σχεδίασε τον πρώτο παγκόσμιο χάρτη.

 Αστρονομία:

 Βαθύτερη μελέτη των γνώσεων για τα αστέρια.

 Ο Αρίσταρχος ο Σάμιος διατύπωσε τη θεωρία για τη σφαιρικότητα της Γης και τη διπλή κίνησή της γύρω από τον Ήλιο.

 Μαθηματικά:

 Σημαντικό κέντρο ανάπτυξης η Αλεξάνδρεια.

 Σπουδαιότερος εκπρόσωπος ο Ευκλείδης. Το έργο του «Στοιχεία» είναι το πιο πολυδιαβασμένο μετά την Αγία Γραφή.

 Φυσικές επιστήμες:

 Ο Αρχιμήδης ο Συρακούσιος: ασχολήθηκε με το ειδικό βάρος των σωμάτων, τους μοχλούς και τα κάτοπτρα.

 Φυσιογνωστικές επιστήμες:

 Κέντρο η Αλεξάνδρεια.

 Ζωολογικός και βοτανικός κήπος.

 Βιολογία:

 Εξελίχθηκε με τον Ηρόφιλο: έρευνες για το νευρικό σύστημα και την

κυκλοφορία του αίματος.

 Ιατρική:

 Ιπποκράτης 5ος αιώνας π.Χ.

 Γαληνός 2ος αιώνας π.Χ.: συστηματοποίηση των ιατρικών γνώσεων.

2.6. Οι τέχνες:

Η πρωτοτυπία και η παραγωγικότητα των καλλιτεχνών συνεχίστηκε.

 Στόχος:

1. Θαυμασμός και κατάπληξη.
2. Προβολή ανθρωπίνων συναισθημάτων.

 Καλλιτεχνικά κέντρα: Στην κυρίως Ελλάδα, η Ρόδος, η Πέργαμος.

α. Η αρχιτεκτονική:

 Στόχος της ήταν να εξυπηρετήσει τις ανάγκες και την πολιτική των ηγεμόνων.

 Για το λόγο αυτό χτίζονταν ανάκτορα, αγορές, γυμνάσια και στοές, με μεγάλη έκταση και πληθωρική διακόσμηση.

 Μεγάλο ήταν το ενδιαφέρον για τις ογκώδεις και πολυτελείς κατοικίες.

β. Η πλαστική:

 Οι καλλιτέχνες εξωτερίκευσαν τον ψυχικό κόσμο των ανθρώπων της εποχής τους, σε αντίθεση με την κλασική εποχή (ηρεμία και εξιδανικευμένη απόδοση των αισθημάτων).

 Η αγωνία, ο πόνος και το πάθος απεικονίζονταν στις γλυπτές μορφές.

 Το σύμπλεγμα του Λαοκόωντα, ο «θνήσκων» Γαλάτης, η Νίκη της Σαμοθράκης και το σύμπλεγμα της Αφροδίτης και του Πάνα είναι χαρακτηριστικά δείγματα της τάσης αυτής.

γ. Η ζωγραφική:

 Αναπτύχθηκε κυρίως η τεχνική του ψηφιδωτού.

 Χαρακτηριστικά δείγματα βρίσκονται σε οικίες της Πέλλας, της Δήλου και της Ρόδου.

δ. Η μικροτεχνία:

 Οι νέοι ηγεμόνες προτιμούσαν τα πολύτιμα μέταλλα.

 Κατασκευάζονταν αργυρά και χρυσά αγγεία, κοσμήματα και χρυσά στεφάνια.

ε. Η ζωγραφική:

 Προς το τέλος της εποχής αυτής διαδόθηκε η τέχνη της «φυσητής» υαλουργίας.

I V . Ο  Ε Λ Λ Η Ν Ι Σ Μ Ο Σ  Τ Η Σ  Δ Υ Σ Η Σ .
Π Ο Λ Ι Τ Ι Σ Μ Ο Ι  Δ Υ Τ Ι Κ Η Σ  Μ Ε Σ Ο Γ Ε Ι Ο Υ  Κ Α Ι

Ρ Ω Μ Η

3. Οι λαοί της ιταλικής χερσονήσου και ο σχηματισμός του

ρωμαϊκού κράτους

3.1. Η χώρα:
 Η ιταλική χερσόνησος μπορεί να διακριθεί σε τρεις διαφορετικές ζώνες.
1. Η βόρεια ζώνη με ακραίο όριο τις Άλπεις είναι στο μεγαλύτερο μέρος της
πεδινή και διαρρέεται από τον ποταμό Πάδο. Μέχρι τον 3ο αιώνα π.Χ. κατοικούσαν
κελτικά φύλα, οι γνωστοί μας Γαλάτες.
2. Η κεντρική ζώνη στο μεγαλύτερο μέρος της είναι ορεινή· διασχίζεται από
την οροσειρά των Απεννίνων, η οποία εμποδίζει την επικοινωνία μεταξύ των
ανατολικών και δυτικών ακτών. Στην κεντρική ζώνη διαμορφώνονται τρεις συνεχείς
μικρές πεδιάδες: της Ετρουρίας, του Λατίου και της Καμπανίας. Στις αρχές της 2ης
χιλιετίας εισήλθαν νέα φύλα, γνωστά με το κοινό όνομα Ιταλιώτες.
3. Η νότια ζώνη είναι ορεινή με μικρές παράλιες πεδινές εκτάσεις. Σ’ αυτές από
τον 8ο αιώνα π.Χ. ιδρύθηκαν οι ελληνικές αποικίες.
3.3. Η ίδρυση της Ρώμης και η οργάνωσή της :
 Ίδρυση:
 Σύμφωνα με την παράδοση, τη Ρώμη ίδρυσε ο Ρωμύλος, απόγονος του Αινεία,
το 753 π.Χ. Με βάση τις αρχαιολογικές ανασκαφές, η ίδρυσή της ίσως να
οφειλόταν στους Ετρούσκους και έγινε με τη συνένωση μικρών οικισμών κατά τον
7ο αιώνα π.Χ. Η πόλη κτίστηκε πάνω σε επτά λόφους.
 Την ίδια περίοδο έγιναν σ’ αυτήν και μεγάλα έργα: αποξήρανση ελών,
αποχετευτικός αγωγός, αγορά, ιππόδρομος και ναός του Διός.
 Κατά τον 6ο αιώνα π.Χ. οι κάτοικοι της περιοχής επαναστάτησαν, έδιωξαν
τους Ετρούσκους και άρχισαν να εδραιώνουν και να επεκτείνουν την κυριαρχία τους
στο Λάτιο.
 Σύμφωνα με την παράδοση, από την ίδρυση της πόλης μέχρι τα τέλη του 6ου
αιώνα π.Χ. βασίλευσαν έξι (6) βασιλείς, από τους οποίους μερικοί ήταν Ετρούσκοι.
 Η κοινωνική συγκρότηση:
 Την περίοδο της βασιλείας η ρωμαϊκή κοινωνία συγκροτείται από τρεις
τάξεις: τους πατρίκιους, τους πελάτες και τους πληβείους.
α. Πατρίκιοι ήταν οι Ρωμαίοι που ανήκαν στις παλαιές μεγάλες οικογένειες. Οι
οικογένειες αυτές αποτελούσαν τα ρωμαϊκά γένη.
β. Πελάτες ήταν αυτοί που ζούσαν ως υπήκοοι των πατρικίων και προέρχονταν
από προϊταλικά γένη. Σταδιακά συγχωνεύτηκαν με τους πατρικίους.
γ. Πληβείοι (πλήθος) ήταν όλοι οι νεότεροι κάτοικοι της Ρώμης και των γύρω
περιοχών, οι οποίοι είχαν έρθει για εγκατάσταση μόνοι τους ή εξαναγκάστηκαν (να
έρθουν) από τους Ρωμαίους. Δεν είχαν πολιτικά δικαιώματα και δεν μπορούσαν να
παντρευτούν γυναίκα από την τάξη των πατρικίων.

 Η πολιτική οργάνωση:
 Την περίοδο της βασιλείας αρχηγός του κράτους ήταν ο βασιλιάς, ο οποίος
ήταν παράλληλα θρησκευτικός αρχηγός, ηγέτης του στρατού και ανώτατος δικαστής.
Τις πράξεις του έλεγχαν δύο σώματα:
α. Η σύγκλητος που την αποτελούσαν οι αρχηγοί των ρωμαϊκών γενών (100
αρχικά και 300 μέλη αργότερα). Η σύγκλητος μαζί με το βασιλιά συγκαλούσαν την
εκκλησία του λαού και επικύρωναν τις αποφάσεις της. Το σώμα αυτό ήταν ο
θεματοφύλακας των εθίμων και των παραδόσεων της Ρώμης.
β. Η εκκλησία του λαού που συμμετείχαν όλοι οι πατρίκιοι και οι πελάτες.
Ονομαζόταν και φρατρική, γιατί τα μέλη της συγκεντρώνονταν σε φράτρες,
δηλαδή σε τμήματα. Επικύρωνε ή απέρριπτε τις αποφάσεις του βασιλιά «διά βοής».
Αποφάσιζε για ειρήνη ή πόλεμο και εξέλεγε το βασιλιά.

3.4. Η συγκρότηση της ρωμαϊκής πολιτείας - Res publica:
 Το 509 π.Χ. οι πατρίκιοι εξεγέρθηκαν, κατήργησαν τη βασιλεία και
εγκαθίδρυσαν τη δημοκρατία (Res publica). Για δύο αιώνες στη Ρώμη οι
πληβείοι αγωνίζονταν για να εξισωθούν με τους πατρικίους. Ενωμένοι, στη συνέχεια,
επέκτειναν την κυριαρχία τους.
 Οι κοινωνικοί αγώνες:
 Οι αγώνες των πληβείων ανέδειξαν στις αρχές του 5ου αιώνα π.Χ. μια νέα
εξουσία, τους δημάρχους. Αυτοί εκλέγονταν κάθε χρόνο και προστάτευαν τους
πληβείους από τις αυθαιρεσίες των πατρικίων. Οι δήμαρχοι θεωρούνταν πρόσωπα
ιερά και είχαν το δικαίωμα να σταματήσουν την ψήφιση ενός νόμου (veto).
 Στα μέσα του 5ου αιώνα π.Χ. οι πληβείοι κατόρθωσαν να καταγραφεί το
εθιμικό δίκαιο (Δωδεκάδελτος), για να αποφεύγουν τις σε βάρος τους αδικίες.
Σταδιακά, με αγώνες πάντα, εξισώθηκαν πολιτικά με τους πατρικίους, αφού κατά τον
4ο αιώνα π.Χ. απέκτησαν το δικαίωμα να εκλέγονται ύπατοι και «μέγιστοι
αρχιερείς».
 Η πολιτική οργάνωση:
Οι εξουσίες κατά την περίοδο της δημοκρατίας (Res publica) στη Ρώμη ήταν οι
εξής:
1. Οι άρχοντες, που ασκούσαν την εκτελεστική εξουσία, και ήταν:
 Οι δύο ύπατοι: Εκλέγονταν κάθε χρόνο, είχαν τις εξουσίες που είχε
παλαιότερα ο βασιλιάς και συνοδεύονταν από 12 ραβδούχους.
 Ο δικτάτορας: Εκλεγόταν σε κρίσιμες καταστάσεις και αναλάμβανε όλες τις
εξουσίες για 6 μήνες.
 Οι δύο τιμητές: Εκλέγονταν για 18 μήνες και είχαν έργο:
1. Την κατάταξη των πολιτών σε τάξεις ανάλογα με την περιουσία τους.
2. Τη σύνταξη καταλόγου με όσους είχαν δικαίωμα να γίνουν συγκλητικοί.
3. Την κατάρτιση του προϋπολογισμού του κράτους.
4. Την επίβλεψη των ηθών.
 Άλλοι άρχοντες (δήμαρχοι, πραίτορες, ταμίες, ανθύπατοι).
2. Η σύγκλητος:
 300 ισόβια μέλη.
 Σώμα με νομοθετική και εκτελεστική εξουσία.
 Οι δικαιοδοσίες της: θέματα οικονομικά, θρησκευτικά και εξωτερικής
πολιτικής.

 Οι αποφάσεις της, τα συγκλητικά δόγματα, είχαν ισχύ νόμου.
3. Οι τρεις εκκλησίες:
α. Η φρατρική: που ήταν η συνέλευση των πατρικίων, η οποία σταδιακά έχασε
τη δύναμή της.
β. Η λοχίτιδα: που ήταν η συνέλευση όλων των στρατευμένων πολιτών,
πατρικίων και πληβείων. Σ’ αυτήν ψήφιζαν κατά λόχους. Εξέλεγε τους υπάτους, τους
τιμητές και τους πραίτορες.
γ. Η φυλετική: που στη αρχή ήταν η συνέλευση των πληβείων και μετά όλων
των Ρωμαίων. Σ’ αυτήν συγκεντρώνονταν κατά φυλές. Ψήφιζε νόμους και εξέλεγε
κατώτερους άρχοντες.

V . Ο Ι Μ Ε Γ Α Λ Ε Σ Κ Α Τ Α Κ Τ Η Σ Ε Ι Σ
2. Οι συνέπειες των κατακτήσεων

Με την εξάπλωση του ρωμαϊκού κράτους συνέβησαν σημαντικές αλλαγές
οικονομικές, κοινωνικές, πολιτικές, πολιτιστικές. Για να αντιμετωπιστούν τα
προβλήματα, έγιναν προσπάθειες για μεταρρυθμίσεις. Αμέσως μετά ξέσπασαν εμφύλιες
διαμάχες, με σκοπό την εξισορρόπηση της κατάστασης κα την παγίωση της ρωμαϊκής
εξουσίας. Τελικά, η δημοκρατία καταλύθηκε.
2.2. Οι μεταρρυθμιστικές προσπάθειες :
 Οι κοινωνικές αλλαγές και η αλλοίωση των ηθών, που προκάλεσαν οι μεγάλες
κατακτήσεις, ώθησαν επιφανείς Ρωμαίους να επιχειρήσουν μεταρρυθμίσεις
για να αλλάξει η κατάσταση.
 Κάτων ο τιμητής:
 Εκλέχτηκε στο αξίωμα του τιμητή (184 π.Χ.).
 Προσπάθησε με διάφορα μέτρα να περιορίσει την πλεονεξία, τη διαφθορά και
την πολυτελή ζωή των συγκλητικών και των ιππέων.
 Θεωρώντας ότι τα ρωμαϊκά ήθη αλλοιώθηκαν από τις ελληνικές επιδράσεις,
έφτασε στο σημείο να αποδοκιμάζει καθετί ελληνικό.
 Αποτυχία προσπάθειας.
 Τιβέριος Γράκχος:
 Εκλέχτηκε δήμαρχος (133 π.Χ.):
1. Πρότεινε να ψηφιστεί ο αγροτικός νόμος, που έθετε όρια στην κατοχή γης:
- Δυνατότητα για κάθε πολίτη απόκτησης ιδιοκτησίας μέχρι 500 πλέθρα.
- Δυνατότητα κατοχής επιπλέον γης 250 πλέθρων για καθένα από τα δύο αρσενικά
παιδιά του.
- Η κατοχή της γης να μην ξεπερνά τα 1000 πλέθρα.
- 30 πλέθρα γης σε κάθε ακτήμονα από τα δημόσια κτήματα.
2. Διανομή των θησαυρών του βασιλιά της Περγάμου Άτταλου Γ ́ στους
ακτήμονες για αγορά καλλιεργητικών εργαλείων.
 Στις προτάσεις του Τιβέριου αντέδρασαν οι συγκλητικοί, έστρεψαν το λαό
εναντίον του και πέτυχαν τη δολοφονία του.
 Γάιος Γράκχος:
 Εκλέχτηκε δήμαρχος (123 π.Χ.) και προσπάθησε να συνεχίσει το έργο του
αδερφού του:
1. Εφάρμοσε τον αγροτικό νόμο.
2. Ίδρυσε αποικίες σε κατακτημένες περιοχές της Ιταλίας για τους ακτήμονες.
3. Καθιέρωσε τη διανομή σιταριού στους φτωχούς της Ρώμης.
4. Μείωσε τα χρόνια στράτευσης και αύξησε το στρατιωτικό μισθό.
5. Συγκρότησε δικαστήρια από ιππείς, που δίκαζαν τις καταχρήσεις των
συγκλητικών, για να μειώσει τη δύναμή τους.
 Οι συγκλητικοί, όμως, κατόρθωσαν τελικά να στρέψουν μέρος του λαού
εναντίον του, ο Γάιος δεν κατόρθωσε να τους αντιμετωπίσει οργανώνοντας εξέγερση,
και διέταξε ένα δούλο του να τον σκοτώσει.

 Οι Γράκχοι, για να χτυπήσουν την κοινωνική ανισότητα, επιχείρησαν να
αποκαταστήσουν τους ακτήμονες δίνοντάς τους γη και να αποδυναμώσουν τους
συγκλητικούς, αλλά χωρίς αποτέλεσμα.

2.4. Οι εμφύλιοι πόλεμοι:
 Στο τεράστιο ρωμαϊκό κράτος η πολιτική δύναμη και η εξουσία άρχισε να
στηρίζεται όχι στην ψήφο του λαού αλλά στη δύναμη των όπλων, δηλαδή στο
στρατό, που έγινε όργανο για την εξυπηρέτηση των συμφερόντων φιλόδοξων
στρατηγών.
 Στη διάρκεια του 1ου αιώνα π.Χ. οι πολιτικές συγκρούσεις διεξάγονταν
ανάμεσα στις παρατάξεις των αριστοκρατικών, που ήταν κυρίως συγκλητικοί,
και των δημοκρατικών, που ήταν κυρίως φτωχοί ελεύθεροι πολίτες. Οι
επικεφαλείς όμως των παρατάξεων, πολλές φορές, είχαν αντίθετη ταξική προέλευση.
 Οι προσωπικές φιλοδοξίες των ηγετών των δύο παρατάξεων οδήγησαν σε
στρατιωτικές συγκρούσεις, δηλαδή σε εμφύλιους πολέμους, που
προκάλεσαν την κατάλυση του δημοκρατικού πολιτεύματος.
 Πομπήιος και Καίσαρας:
 Μετά το θάνατο του Σύλλα στην πολιτική σκηνή της Ρώμης αναδείχθηκε ο
Πομπήιος, άντρας χωρίς μεγάλες στρατιωτικές ικανότητες και πολιτική
σταθερότητα, αλλά που ευτύχησε να σημειώσει στρατιωτικές επιτυχίες, νικώντας το
Μιθριδάτη και προσαρτώντας νέες περιοχές στο ρωμαϊκό κράτος.
 Κατά το Μιθριδατικό πόλεμο, ο Κατιλίνας στη Ρώμη προετοίμαζε εξέγερση,
αλλά ο ρήτορας Κικέρωνας αποκάλυψε τη συνωμοσία.
 Ο Πομπήιος, όταν επέστρεψε από την Ασία, συνεργάστηκε με τον Ιούλιο
Καίσαρα και με τον πλούσιο Κράσσο και δημιούργησαν την πρώτη τριανδρία
(60 π.Χ.).
 Ο Καίσαρας εκλέχθηκε ύπατος και ορίστηκε διοικητής της Εντεύθεν των
Άλπεων Γαλατίας, της Ναρβωνίτιδας και της Ιλλυρίας. Δημιούργησε στρατό και
κατέκτησε τις περιοχές από το Ρήνο μέχρι τα Πυρηναία, νικώντας τους Γαλάτες. Οι
νέες περιοχές γνώρισαν τον ελληνορωμαϊκό πολιτισμό.
 Κατά την απουσία του Καίσαρα από τη Ρώμη ο Πομπήιος κατέφυγε στην
Ελλάδα, όπου νικήθηκε στη μάχη των Φαρσάλων της Θεσσαλίας (48
π.Χ.). Η μάχη αυτή σήμαινε το τέλος της Δημοκρατίας, καθώς ο Καίσαρας,
γυρίζοντας στη Ρώμη, αναγορεύτηκε ισόβιος δικτάτορας και συγκέντρωσε όλες
τις εξουσίες.
 Οι μεταρρυθμίσεις του Καίσαρα:
1. Αποδυνάμωση της συγκλήτου.
2. Ενότητα του κράτους και ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τις επαρχίες.
3. Διανομή γης στις επαρχίες για την αποκατάσταση του όχλου της Ρώμης.
4. Αποκατάσταση των στρατιωτών με διανομή γης.
5. Ίδρυση νέων αποικιών (Ελλάδα, Μικρά Ασία, Γαλατία, Ισπανία, Αφρική).
6. Βελτίωση του ημερολογίου.
 44 π.Χ.: Δολοφονία Καίσαρα από τους δημοκρατικούς Κάσιο Λογγίνο και
Μάρκο Βρούτο.
 Αντώνιος και Οκταβιανός:
 Μετά τη δολοφονία του Καίσαρα απέκτησε δύναμη ο συνεργάτης του,
Μάρκος Αντώνιος, που με το Λέπιδο και τον Οκταβιανό, θετό γιο του
Καίσαρα, σχημάτισαν τη δεύτερη τριανδρία (43 π.Χ.).

 Καταδίωξαν τους δολοφόνους του Καίσαρα και σε σύγκρουση στους
Φιλίππους της Μακεδονίας (42 π.Χ.) τους νίκησαν. Ο Κάσσιος και ο
Βρούτος αυτοκτόνησαν.
 Μετά τη νίκη τους ο Αντώνιος και ο Οκταβιανός μοίρασαν την εξουσία και
τα εδάφη του ρωμαϊκού κράτους, αλλά οι φιλοδοξίες τους τους οδήγησαν σε
σύγκρουση.
 Το 31 π.Χ. συγκρούστηκαν σε ναυμαχία στο Άκτιο με νικητή τον
Οκταβιανό, που έμεινε μόνος κύριος του κράτους.
 30 π.Χ.: Προσάρτηση της Αιγύπτου.
 Σταδιακή κατάλυση της Δημοκρατίας.

V I . Η Ρ Ω Μ Α Ϊ Κ Η Α Υ Τ Ο Κ Ρ Α Τ Ο Ρ Ι Α
( 1 ο ς α ι . π . Χ . - 3 ο ς α ι . μ . Χ . )
1. Η περίοδος της ακμής (27 π.Χ.-193 μ.Χ.)
1.1. Η εποχή του Αυγούστου (27 π.Χ.-14 μ.Χ.):
 Η ισχυροποίηση της κεντρικής εξουσίας :
 Μετά τη ναυμαχία στο Άκτιο, ο Οκταβιανός απέβλεψε στην ενίσχυση της κεντρικής εξουσίας ως μέσου για την αποκατάσταση της ειρήνης και της ασφάλειας της Αυτοκρατορίας. Ωστόσο, δεν δέχτηκε το αξίωμα του δικτάτορα, αποφεύγοντας να προκαλέσει τα δημοκρατικά αισθήματα του ρωμαϊκού λαού. Συγκέντρωσε όμως τα σπουδαιότερα αξιώματα στο πρόσωπό του. Δημιούργησε το συμβούλιο του αυτοκράτορα και ακολούθησε συμβιβαστική πολιτική στην
κατανομή της εξουσίας:
 Διατήρηση υψίστης εποπτείας της διοίκησης, της εξωτερικής πολιτικής και του
στρατού, διαχείριση επιμέρους θεμάτων από συγκλητικούς και ιππείς, διοίκηση
επαρχιών μαζί με τη σύγκλητο.
 Άσκηση της εκτελεστικής εξουσίας με τη βοήθεια αυτοκρατορικής
υπαλληλικής τάξης.
 Έμφαση στην ανάπτυξη γεωργίας, επαναφορά αυστηρών ηθών, μέριμνα για τον
εξωραϊσμό της Ρώμης.
 Αναγόρευση του Οκταβιανού σε Αύγουστο.
 Κατάλυση της δημοκρατίας.
 Το πολίτευμα και οι στρατιωτικές μεταρρυθμίσεις :
 Το πολίτευμα επί Αυγούστου ονομάστηκε «Ηγεμονία» (Principatus).
Στήριγμά του ήταν ο στρατός, ο οποίος εγκαταστάθηκε σε μόνιμες στρατιωτικές
βάσεις που βρίσκονταν σε καίριες θέσεις των συνόρων (Ευφράτης, Δούναβης,
Ρήνος). Στη Ρώμη παρέμεινε φρουρά 9.000 αντρών, που ονομάστηκαν
«πραιτωριανοί». Αυτοί αρχικά ήταν πιστοί στον αυτοκράτορα, αργότερα όμως
έγιναν επικίνδυνοι: δυνατότητα να ενθρονίζουν και να εκθρονίζουν αυτοκράτορες. Η
αριθμητική δύναμη του στρατού δεν ήταν αρκετή για τη φύλαξη των συνόρων.
 Στο πολίτευμα που εγκαθίδρυσε ο Αύγουστος, εκτός από τον αυτοκράτορα,
σημαντική εξουσία είχε η Σύγκλητος, και έτσι υπήρχε μια δυαρχία, χωρίς
αυστηρό καθορισμό των αρμοδιοτήτων, με συνέπεια να δημιουργούνται προστριβές.
 Στο ζήτημα της διαδοχής, αρχικά επικρατούσε η θέληση του αυτοκράτορα
όσο ζούσε, αλλά ο ρόλος της Συγκλήτου ήταν σημαντικός στην επικύρωση της
εκλογής του νέου αυτοκράτορα.
 Η διαφορά του ρωμαϊκού αυτοκρατορικού θεσμού από αυτό των ελληνιστικών
βασιλείων είναι φανερή.
1.2. Οι διάδοχοι του Αυγούστου (14-193 μ.Χ.):
 Στο ρωμαϊκό κράτος από το θάνατο του Αυγούστου (14 μ.Χ.) έως τα τέλη του
2ου αιώνα μ.Χ. κυβέρνησαν τρεις δυναστείες αυτοκρατόρων. Η διάκριση των
δυναστειών γίνεται με βάση τους συγγενικούς δεσμούς μεταξύ των
αυτοκρατόρων και την περιοχή της καταγωγής τους.

α. Οι αυτοκράτορες της πρώτης δυναστείας, της ονομαζόμενης Ιουλιο-
κλαυδιανής (14-68 μ.Χ.), συνδέονται με δεσμούς αίματος ή υιοθεσίας με τον

Αύγουστο και κατάγονται από τη Ρώμη.

β. Οι αυτοκράτορες της δεύτερης δυναστείας, οι Φλάβιοι (69-96 μ.Χ.),
κατάγονται από ιταλικές πόλεις και ονομάζονται «αστοί».
γ. Οι αυτοκράτορες της τρίτης δυναστείας, οι Αντωνίνοι (96-192 μ.Χ.),
κατάγονται από τις επαρχίες και συνέβαλαν στην ανάπτυξή τους.
 Η διοίκηση και το δίκαιο:
 Οι διάδοχοι του Αυγούστου ενίσχυσαν το διοικητικό συγκεντρωτισμό,
παρά τις αντιδράσεις της Συγκλήτου.
 Η Ρώμη χάνει τα πρωτεία στο διοικητικό τομέα λόγω:
1. Αύξησης του αριθμού των επαρχιακών αξιωματούχων που γίνονται μέλη της
συγκλήτου.
2. Παραχώρησης του δικαιώματος του Ρωμαίου πολίτη σε πολλούς κατοίκους των
επαρχιακών πόλεων.
3. Ανακήρυξης αυτοκρατόρων από τις επαρχίες.
 Στις επαρχίες η ρωμαϊκή διοίκηση έγινε αποδεκτή λόγω:
1. Δημιουργίας αποικιών και εγκατάστασης Ρωμαίων στρατιωτών σε περιοχές που
βρίσκονταν σε ημιβάρβαρη κατάσταση.
2. Παραχώρησης του δικαιώματος του Ρωμαίου πολίτη σε όλους τους ελεύθερους
κατοίκους της Αυτοκρατορίας που γενικεύτηκε με το διάταγμα του Καρακάλλα
(212 μ.Χ.).
 Στη Δυτική Ευρώπη οι περισσότερες περιοχές εκλατινίστηκαν.
 2ος αιώνας μ.Χ.: Σε όλες τις επαρχίες της Αυτοκρατορίας επικράτησαν
άνεση και ευημερία, λόγω:
1. Οργάνωσης της αυτοκρατορίας.
2. Ισχυρού αμυντικού συστήματος.
3. Διευρυμένου οδικού δικτύου που διευκόλυνε τις μετακινήσεις.
 Οι Ρωμαίοι σταμάτησαν τους πολέμους και οι όποιες διαμάχες για την ανάδειξη
των αυτοκρατόρων περιορίστηκαν στην Ιταλία. Έτσι, επικράτησε η «ρωμαϊκή
ειρήνη» (Pax Romana) και η ευνομία για μεγάλο διάστημα.
 Η μεγαλύτερη προσφορά των Ρωμαίων στον πολιτισμό είναι το ρωμαϊκό
δίκαιο (Δωδεκάδελτος). Η ατελής, αρχικά, νομοθεσία σταδιακά συμπληρώθηκε
με βάση τις ανάγκες των υπηκόων και τις φιλοσοφικές ιδέες των Ελλήνων. Η
συμπλήρωσή της με συγκλητικά ψηφίσματα, διατάγματα πραιτώρων και
αυτοκρατορικές αποφάσεις έκανε το δίκαιο πολύπλοκο και δημιούργησε την ανάγκη
ερμηνειών, τις οποίες ανέλαβαν οι νομοδιδάσκαλοι (Σάλβιος Ιουλιανός, Γάιος).

V I I . Η  Υ Σ Τ Ε Ρ Η Α Ρ Χ Α Ι Ο Τ Η Τ Α

( 4 ο ς - 6 ο ς α ι . μ . Χ . )

1. Η μετεξέλιξη του Ρωμαϊκού κράτους (4ος -5ος αι. μ.Χ.)
Κατά την περίοδο αυτή (4ος-5ος αιώνας μ.Χ.) η αλλαγή των δεδομένων οδήγησε στη γένεση του μεσαιωνικού κόσμου. Την εποχή αυτή ο Χριστιανισμός γίνεται επίσημη θρησκεία από το Μ. Κωνσταντίνο, ο οποίος μεταφέρει την πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας. Η αυτοκρατορία χωρίζεται σε δύο μέρη, στο Ανατολικό και στο Δυτικό.
Η Ανατολή αντέχει στις βαρβαρικές επιδρομές, όχι όμως και η Δύση.
1.1. Ο Διοκλητιανός και η αναδιοργάνωση της αυτοκρατορίας:
 Οι διοικητικές αλλαγές:
 284 μ.Χ.: Ο Διοκλητιανός αυτοκράτορας απολυταρχικός.
 Διαίρεση του κράτους για άμεση επέμβαση του στρατού και καλύτερη φύλαξη των συνόρων:
1. Διοίκηση του ανατολικού τμήματος της αυτοκρατορίας από τον ίδιο.
2. Διοίκηση του δυτικού τμήματος από τον Μαξιμιανό.
 Πήραν το όνομα «Αύγουστος» και πλαισιώθηκαν από έναν συνάρχοντα ο καθένας (Καίσαρες): ο Διοκλητιανός από τον Γαλέριο, ο Μαξιμιανός από τον Κωνστάντιο το Χλωρό.
 Σύστημα διοίκησης «Τετραρχία».
 Η αλλαγή στη μορφή του πολιτεύματος :
 Διαίρεση του κράτους σε μικρές επαρχίες τη διοίκηση των οποίων ανέλαβαν αυτοκρατορικοί υπάλληλοι.
 Οι διοικητές του στρατού στερούνταν πολιτικής εξουσίας.
 Θεοποίηση Αυτοκράτορα - αποκοπή από τους υπηκόους:
1. Φορούσε διάδημα και πορφύρα στις εμφανίσεις του.
2. Επέβαλλε την προσκύνηση.
3. Προσφώνηση «Ζευς» - απαίτηση να λατρεύεται ως θεός.
 Η συγκέντρωση όλων των εξουσιών σ’ ένα πρόσωπο μετέτρεψε το καθεστώς της
Ηγεμονίας (Principatus) σε Απόλυτη Μοναρχία (Dominatus).
1.2. Μ. Κωνσταντίνος: Εκχριστιανισμός και ισχυροποίηση της ρωμαϊκής Ανατολής:
 Η δημιουργία του χριστιανικού ρωμαϊκού κράτους :
 Η Τετραρχία δεν έλυσε το πρόβλημα των συγκρούσεων και των ανταγωνισμών,
από τους οποίους επικράτησε τελικά ο Κωνσταντίνος, που είχε διαδεχθεί τον
πατέρα του Κωνστάντιο Χλωρό:
1. Νίκησε το Μαξέντιο κοντά στη Ρώμη (312 μ.Χ.).
2. Το 313 μ.Χ. συνεννοήθηκε με το Λικίνιο στο Μιλάνο να διοικήσουν την
αυτοκρατορία χωρίς Καίσαρες.
3. Νίκησε και σκότωσε το Λικίνιο (324 μ.Χ.).
 Ως μονοκράτορας ο Κωνσταντίνος ενίσχυσε την απολυταρχική κεντρική εξουσία:
1. Ο αυτοκράτορας ήταν απρόσιτος από τη σύγκλητο και το λαό.

2. Περιβαλλόταν από ανακτορικούς υπαλλήλους και ανακτορικό συμβούλιο με συμβουλευτική καθαρά εξουσία, όταν το επιθυμούσε ο αυτοκράτορας.
3. Η σύγκλητος έμεινε τιμητικό σώμα χωρίς αρμοδιότητες.
 Το θέμα της αυτοκρατορικής λατρείας:
1. Ο αυτοκράτορας δεν λατρευόταν πια ως θεός, αλλά ήταν ο εκλεκτός του θεού.
2. Ο Κωνσταντίνος διατήρησε τον ειδωλολατρικό τίτλο του «Μεγίστου Αρχιερέως», αλλά υποστήριξε το Χριστιανισμό.
 Με το Διάταγμα των Μεδιολάνων (313 μ.Χ.), που υπέγραψαν ο Κωνσταντίνος και ο Λικίνιος, κατοχύρωσαν την ελεύθερη επιλογή θρησκείας στα εδάφη της Αυτοκρατορίας (Διάταγμα της ανεξιθρησκίας).
 Ενθάρρυνση του Χριστιανισμού από τον Κωνσταντίνο:
1. Υιοθέτησε ως σύμβολο το χριστόγραμμα στις ασπίδες και στη σημαία.
2. Προστάτεψε το Χριστιανισμό από τις αιρέσεις καθιερώνοντας τις Οικουμενικές
Συνόδους.
3. Οικοδόμησε πολλούς χριστιανικούς ναούς.
4. Βαφτίστηκε χριστιανός λίγο πριν από το θάνατό του.
 Η ίδρυση της Κωνσταντινούπολης:
 11 Μαΐου 330 μ.Χ.: Εγκαίνια της νέας πρωτεύουσας στην Ανατολή: Νέα Ρώμη - Κωνσταντινούπολη.
 Η ίδρυση της Πόλης συνδέεται με:
1. Την ισχυροποίηση της αυτοκρατορικής εξουσίας.
2. Τον εκχριστιανισμό της αυτοκρατορίας.
3. Την αντιμετώπιση των προβλημάτων από τις βαρβαρικές επιδρομές.
 Η νέα πρωτεύουσα έχει:
1. Προνομιακή θέση για καλύτερη άμυνα και οικονομική ανάπτυξη.
2. Γειτνίαση με τις ανατολικές περιοχές όπου κατοικούσαν Έλληνες και
χριστιανοί.
 Βάσεις της νέας αυτοκρατορίας:
1. Η ρωμαϊκή πολιτική παράδοση.
2. Η χριστιανική πίστη.
3. Η ελληνική πολιτιστική κληρονομιά.
1.4. Ο εξελληνισμός του Ανατολικού Ρωμαϊκού κράτους :
 Με τη μεταφορά της πρωτεύουσας στην Ανατολή η Αυτοκρατορία μετεξελίχθηκε κάτω από την επίδραση: α. της ρωμαϊκής πολιτικής παράδοσης, β. της χριστιανικής πίστης και γ. του ελληνικού πολιτισμού.
 Παράγοντες εξελληνισμού του ανατολικού τμήματος:
1. Πληθυσμιακή υπεροχή του ελληνικού στοιχείου στην Ανατολή.
2. Αναβίωση της πολιτιστικής παράδοσης των ελληνιστικών χρόνων.
3. Διαίρεση της Αυτοκρατορίας σε Ανατολική και Δυτική  βαθμιαία αυτονόμηση και εξελληνισμός του ανατολικού τμήματος.
4. Ο πρωταγωνιστικός ρόλος της Κωνσταντινούπολης.
 Καλλιέργεια της ελληνικής φιλοσοφικής σκέψης, της ρητορείας και της ελληνικής παιδείας στην Ανατολή. Ο Ιουλιανός, δάσκαλοι και ιεράρχες ήταν γνώστες της ελληνικής παιδείας.
 Ο οριστικός χωρισμός της Αυτοκρατορίας έγινε από τον Μ. Θεοδόσιο
(395 μ.Χ.), ο οποίος έδωσε το ανατολικό τμήμα στον Αρκάδιο και το δυτικό
στον Ονώριο. Ορισμένοι θεωρούν το έτος 395 μ.Χ. συμβατικό όριο έναρξης
της Βυζαντινής Ιστορίας.

 Μετά το θάνατο του Θεοδοσίου το ανατολικό τμήμα κινδύνεψε να
εκγερμανιστεί από τους Γότθους. Όμως, Έλληνες λόγιοι και πολιτικοί
αντέδρασαν αποτελεσματικά. Έτσι, το κράτος μετά τις βαρβαρικές εισβολές
μετεξελίχθηκε στηριγμένο στον Ελληνισμό, έγινε δηλαδή η Βυζαντινή
Αυτοκρατορία.
 Στην Κωνσταντινούπολη ο Θεοδόσιος Β ́ ίδρυσε το Πανδιδακτήριο (425 μ.Χ.), στο οποίο κυριαρχούσε η διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας και φιλολογίας, σε σύγκριση με τη λατινική, που διδασκόταν λιγότερο.
 Με δύο διατάγματα (397 και 439 μ.Χ.) επιτράπηκε η σύνταξη δικαστικών
αποφάσεων και διαθηκών στην ελληνική γλώσσα.
1.5. Η μεγάλη μετανάστευση των λαών. Το τέλος του Δυτικού Ρωμαϊκού κράτους:
 Μέχρι τον 4ο αιώνα μ.Χ. τα γερμανικά φύλα (Γότθοι, Αλαμανοί, Φράγκοι, Βάνδαλοι κ.λπ.) δεν απειλούσαν την αυτοκρατορία, αφού κατέφευγαν σε παροδικές εισβολές ή χρησιμοποιούνταν ως καλλιεργητές ή μισθοφόροι στις παραμεθόριες περιοχές.
 Όμως κατά το τελευταίο τέταρτο του 4ου αιώνα οι Ούνοι (μογγολικό φύλο) κινήθηκαν δυτικά κι αυτό είχε ως αποτέλεσμα να σημειωθούν αλυσιδωτές μεταναστεύσεις των γερμανικών φύλων προς τα δυτικά. Οι μετακινήσεις αυτές διήρκεσαν περισσότερο από έναν αιώνα, έγιναν απειλητικότερες τον 5ο αιώνα και ονομάστηκαν μεγάλη μετανάστευση των λαών.
 Το τέλος του Δυτικού Ρωμαϊκού κράτους:
 Από τα μέσα του 5ου αιώνα η Ιταλία ήταν σε κατάσταση αναταραχής, η κρατική μηχανή είχε αποδιοργανωθεί και τη στρατιωτική ηγεσία είχαν στα χέρια τους Γερμανοί μισθοφόροι.
 Το 476 μ.Χ. ο Οδόακρος, ηγεμόνας του γερμανικού φύλου των Ερούλων, προχώρησε στην καθαίρεση του τότε αυτοκράτορα Ρωμύλου Αυγουστύλου και με την έγκριση του αυτοκράτορα Ζήνωνα κυβέρνησε στη Δύση με τον τίτλο του
πατρικίου.
 Το 476 μ.Χ. θεωρείται το τέλος του Δυτικού Ρωμαϊκού κράτους και συγχρόνως η συμβατική αρχή του Μεσαίωνα στη Δύση.