ΘΕΜΑΤΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ 
  Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΟΡΙΣΜΟΙ / ΠΟΡΤΟΚΑΛΙ
1.	Μεγάλη Ιδέα: αντίληψη που δημιουργήθηκε κατά την περίοδο 1910 - 1922 και εκπορεύτηκε από την ιδέα ότι το υπάρχον κράτος, λόγω της προόδου των εκτός των συνόρων Ελληνισμού, δεν ήταν παρά μια ημιτελής κατασκευή, τα θεμέλια απλώς για κάτι μεγαλύτερο. Η Μεγάλη Ιδέα, που πήγασε από την παραπάνω αντίληψη, δημιουργούσε προσδοκίες για εκπλήρωση του εθνικού οράματος, που προϋπέθετε σημαντική διεύρυνση των συνόρων. Το ελληνικό κράτος, δηλαδή, έπρεπε να επιδιώξει την ενσωμάτωση του εκτός των συνόρων Ελληνισμού και με ενιαία εθνική και κρατική υπόσταση να διεκδικήσει τη θέση του στον τότε σύγχρονο κόσμο. Αυτό προϋπέθετε όχι μόνο θεσμικό εκσυγχρονισμό, που θα καθιστούσε το κράτος αποτελεσματικό και αξιόπιστο αλλά και γενιότερη προσήλωση στην ιδέα της αναάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων του έθνους. Η έντονη όμως παρουσία της εθνικής αυτής ιδεολογίας είχε επιπτώσεις καταρχάς στον ιδεολογικό τομέα, αφού η επικράτησή της εμπόδιζε την ανάπτυξη και διάδοση ιδεολογιών με κοινωνικό και ταξικό περιεχόμενο (καθυστέρηση εμφάνισης εργατικού κινήματος) .Επίσης, είχε επιπτώσεις στον πολιτικό και τον οικονομικό χώρο, ιδιαίτερα σε εποχές που τα προβλήματα έμοιαζαν με ανοιχτές πληγές όπως στην περίπτωση της Κρήτης ή αργότερα της Μακεδονίας. Οι ελληνικές κυβερνήσεις δεν είχαν το ενδιαφέρον τους στραμμένο, μέσα σε αυτές τις συνθήκες, αποκλειστικά στα εσωτερικά ζητήματα, στην οικονομική ανόρθωση και τη γεφύρωση του χάσματος με τη Δύση. ΌΛα αυτά συνυφαίνονταν με το εθνικό όραμα, μεγαλώνοντας το κόστος των προσπαθειών και καθιστώντας συχνά τις οικονομικές πρωτοβουλίες έρμαια των εθνικών κρίσεων.
2.	Εμπόριο της Ελλάδας: με τον συγκεκριμένο όρο αναφερόμαστε στο εξωτερικό εμπόριο της Ελλάδας μέχρι το 1913. Το εξωτερικό εμπόριο της Ελλάδας ήταν μόνιμα παθητικό για τη χώρα. Η Ελλάδα δηλαδή αγόραζε από το εξωτερικό περισσότερα από όσα πουλούσε εκεί.Έτσι το βασικό πρόβλημα ήταν το ισοζύγιο πληρωμών, η σχέση δηλαδή ανάμεσα στην αξία των εισαγωγών και των εξαγωγών. Η σημασία του ήταν μεγάλη, γιατί όχι μόνο συνέβαλε στην αντιμετώπιση του επισιτιστικού προβλήματος της χώρας, αλλά ταυτόχρονα αποτελούσε την πλέον αξιόπιστη πηγή εσόδων για τα δημόσια ταμεία. Τα έσοδα των τελωνείων αποτελούσαν πραγματικά ένα σημαντικό ποσό των δημοσίων εσόδων.
3.	Εθνικές γαίες / εθνικά κτήματα: υπήρξαν ένα από τα πολλά προβλήματα που κληροδότησε η οθωμανική κατοχή στο νέο ελληνικό κράτος, ξεχωρίζοντας για την έκταση, τη σημασία και την πολυπλοκότητά του. Ήταν οι ακίνητες, οι κτηματικές ιδιοκτησίες των οθωμανών στις περιοχές στις περιοχές που περιήλθαν στον έλεγχο του ελληνικού κράτους. Η γη αυτή ανήκε είτε στο οθωμανικό δημόσιο ελίτε σε μπουσουλμανικά ιδρύματα είτε σε ιδιώτες, ως δικαίωμα νομής (εκμετάλλλευσης). Οι περιουσίες αυτές περιήλθαν στην κυριότητα του ελληνικού κράτους  "επαναστατικώ δικαίω". Για τις ελληνικές επαναστατικές κυβερνήσεις αποτέλεσαν το πρώτο και, ουσιαστκά, το μόνο κεφάλαιο στη διάρκεια του πολέμου, για αυτό και χρησιμοποιήθηκαν ως υποθήκη για τη σύναψη δανείων ή ως μέσα εξασφάλισης εσόδων, μέσω της εκποίησής τους. Η έκταση των γαιών αυτών μπορεί να υπολογιστεί μόνο κατά προσέγιση, καθώς το σχετικό με την έγγειο ιδιοκτησία οθωμανικό καθεστώς ήταν περίπλοκο, όπως και οι μηχανισμοί απογραφής των περιουσιακών στοιχείων. Υπολογίζεται ότι η έκταση των εθνικών κτημάτων ανεσχόταν χονδρικά σε 4.000.000 έως 5.000.000 στρέμματα.
4.	Φόρος δεκάτης: φόρος επί της παραγωγής των καλλιεργούμενων εδαφών, που αποδιδόταν στο οθωμανικό δημόσιο. Αντοστοιχούσε στο 1/10 της παραγωγής.
5.	Επάλληλα δικαιώματα επί της γης: διαφορετικά δικαιώματα που ασκούνται ταυτόχρονα στο ίδιο έδαφος από διαφορετικά φυσικά ή νομικά πρόσωπα (πχ. δικαίωμα ψιλής κυριότητας, δικαίωμα κατοχής, νομής, ενοικίασης κλπ).
6.	Φυτείες: Χαρακτηρίζονται έτσι περιοχές με ελαιόδεντρα ή αμπέλια, μικρότερες σε έκταση σε σχέση με αυτές που προορίζονται για την καλλιέργεια δημητριακών Διανέμονται και αυτές στους ακτήμονες με νομοθετικές ρυθμίσεις από το 1870 ως το 1911, οπότε και διανέμονται 2.650.000 στρέμματα με 370.000 παραχωρητήρια.
7.	Σερπιέρι-Ρου: γαλλοϊταλική εταιρεία που το 1866 άρχισε τις εργασίες της στο Λαύριο, με στόχο την εξαγωγή μεταλλεύματος όχι μόνο από τα υπόγεια κοιτάσματα αλλά και από τις "σκωρίες", τα υλικά που είχαν συσσωρευτεί εκεί στη διάρκεια των αιώνων εκμετάλλευσης των ορυχείων κατά την αρχαιότητα.
8.	Θηραϊκή γη: πέτρωμα, προϊόν ηφαιστειακής έκρηξης, που εξορύσσεται στη νήσο Θήρα (Σαντορίνη), που χρησιμοποιήθηκε ως οικοδομικό υλικό σε μεγάλα έργα.
9.	Εθνική Τράπεζα: ιδρύθηκε το 1841. Τα κεφάλαια για την ίδρυσή της προήλθαν κυρίως από το εξωτερικό, ενώ έντονη ήταν η παρουσία κρατικών παραγόντων στις ιδρυτικές διαδικασίες. Οι κύριοι μέτοχοι της τράπεζας ήταν ο κεφαλαιούχος Εϋνάρδος, το ελληνικό κράτος (20% του αρχικού κεφαλαίου), Έλληνες έμποροι και επιχειρηματίες της διασποράς, ξένες προσωπικότητες από τον χώρο της οικονομίας και της πολιτικής. Θεμελιωτής και πρώτος διοικητής υπήρξε ο Γεώργιος Σταύρου. Στις επόμενες διευρύνσεις του κεφαλαίου της Τράπεζας άρχισαν να μετέχουν κεφαλαιούχοι, έμποροι κυρίως, του ελληνικού χώρου (Σκουζές, Ράλλης). Η δραστηριότητά της στα πρώτα στάδια ήταν μάλον χωρίς σαφή προσανατολισμό. Το μεγαλύτερο πλεονέκτημα και ταυτόχρονα η κύρια πηγή εσόδων...(βλ.10). Ανέλαβε να πληρώσει τους ανταλλάξιμους, που δεν είχαν ακόμα αποκατασταθεί,  μια προκαταβολή, μέχρι την τελική αποπληρωμή της αξίας της περιουσίας που εγκαταλείφθηκε στην Τουρκία. Παρακρατούσε το 25% της προκαταβολής της αποζημίωσης.
10.	Εκδοτικό δικαίωμα: ο όρος  έχει να κάνει με το μεγαλύτερο πλεονέκτημα της Εθνικής Τράπεζας και ταυτόχρονα με την κύρια πηγή εσόδων της, που ήταν η δυνατότητά της να εκδίδει τραπεζογραμμάτια, χαρτονομίσματα δηλαδή για λογαριασμό του ελληνικού κράτους. Το τελευταίο μάλιστα ενίσχυε ή επέβαλλε την κυκλοφορία τους.
11.	Βιομηχανική Επανάσταση: με τον όρο Βιομηχανική Επανάσταση εννοούμε τη βαθμιαία και συνεχώς επιταχυνόμενη χρησιμοποίηση της μηχανής, ως μέσου παραγωγής αγαθών.
12.	Πτώχευση: κατά το έτος 1893 η Ελλάδα βρέθηκε σε αδυναμία να εξυπηρετήσει τα τοκοχρεωλύσια των εξωτερικώ της δανείων και ζήτησε επαναδιαπραγμάτευση του δημίσιου χρέους της.Η "πτώχευση", όπως χαρακτηρίστηκε, δεν ήταν ασυνήθιστη επιλογή των φτωχότερων κρατών, στην Ελλάδα όμως της εποχής εκείνης είχε μεγάλο πολιτικό κόστος. Οι διαπραγματεύσεις με τις πιστώτριες χώρες συνεχίστηκαν μέχρι τον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897. Η ήττα του ελληνικού στρατού και η υποχρέωση της Ελλάδας να καταβάλει υπέρογκες πολεμικές αποζημιώσεις στη Οθωμανική αυτοκρατορία, έθεσαν το ζήτημα σε νέες βάσεις. Τα οικονομικά της χώρας οδηγούντια σε καθεστώς Διεθνούς Οικονομικού Ελέγχου (ΔΟΕ).
13.	Διεθνής Οικονομικός Έλεγχος (ΔΟΕ): μετά την πτώχευση του 1893 και την ήττα του ελληνικού στρατού στον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897 και, καθώς η χώρα υποχρεώθηκε να καταβάλει στην Οθωμανική αυτοκρατορία υπέρογκες πολεμικές αποζημιώσεις, τα οικονομικά του ελληνικού κράτους οδηγήθηκαν σε καθεστώς Διεθνούς Οικονομικού Ελέγχου (ΔΟΕ). Εκπρόσωποι έξι δυνάμεων (Αγγλία, Γαλλία. Αυστρία, Γερμανία, Ρωσία, Ιταλία) ανέλαβαν τη διαχείριση βασικών κρατικών εσόδων. Επρόκειτο για τα έσοδα των μονοπωλίων αλατιού, φωτιστικού πετρελαίου, σπίρτων, παιγνιόχαρτων, χαρτιού σιγαρέττων, τα έσοδ από τη εξόρυξη της σμύριδας της Νάξου, τον φόρο καπνού, τα λιμενικά δικαιώματα του Πειραιά, τον φόρο χαρτοσήμου κλπ. Το ύψος αυτών των εσόδων ανερχόταν σε 28.000.000 έως 30.000.000 δραχμές.
14.	Δυτικός κόσμος: πρόκειται για περιοχές του κόσμου, στις οποίες η κυριαρχία του αγροτικού χώρου (που κυριαρχούσε παραγωγικά αλλά και κοινωνικά στην ιστορία των ανθρώπινων πολιτισμών ως τον 19ο αι.) άρχισε να υποχωρεί. Η υποχώρηση αυτή είχε να κάνει με τις ραγδαίες εξελίξεις που γνώρισε ο σύγχρονος κόσμος στον οικονομικό τομέα και οι οποίες άσκησαν  σοβαρές πιέσεις στον αγροτικό χώρο. Ανάμεσα στις περιοχές του δυτικού κόσμου υπήρξε η Ευρώπη, ενώ η Ελλάδα βάδιζε με αργούς ρυθμούς "μεσογειακούς" προς την ίδια κατεύθυνση.
15.	Αγροτική Μετρρύθμιση: με την ένταξη ορισμένων περιοχών στον δυτικό κόσμο, η κυριαρχία του αγροτικού κόσμου άρχισε αταδιακά να υποχωρεί. Καθώς μάλιστα η κατοχή γης έπαψε προοδευτικά να είναι πηγή εξουσίας και κοινωνικού - ταξικού - κύρους, άνοιξαν οι δρόμοι για την αγροτική μεταρρύθμιση. Πρόξειται για την κατάργηση των μεγάλων ιδιοκτησιών και την κατάτμηση των αξιοποιήσιμων εδαφών σε μικρές παραγωγικές μονάδες, οικογενειακού χαρακτήρα, που ανταποκρίνονταν καλύτερα στις νέες παραγωγικές και κοινωνικές συνθήκες.Στην Ελλάδα η αγροτική μετερρύθμιση έγινε στα ταραγμένα χρόνια του Α Παγκοσμίου Πολέμου και του "εθνικού διχασμού". Το 1917 η κυβέρνηση του Ελ. Βενιζέλου στη Θεσσαλονίκη αποφάσισε την ολοκλήρωση της μεταρρύθμισης. Ο στόχος ήταν διπλός: αφενός τη στήριξη και τον πολλαπλασιασμό των ελληνικών ιδιοκτησιών γης στις νεοαποκτηθείσες περιοχές και αφετέρου την αποκατάσταση των προσφύγων και την πρόληψη των κοινωνικών εντάσεων στον αγροτικό χώρο.Με βάση αυτά τα νομοθετήματα η απαλλοτρίωση των μεγάλων αγροτικών ιδιοκτησιών έγινε δυνατή στα  αμέσως μετά τον πόλεμο χρόνια, όταν η ανάγκη αποκατάστασης των προσφύγων βρέθηκε στο επίκεντρο του κρατικού ενδιαφέροντος.
16.	Φεντερασιόν: Ως το τέλος των Βαλκανικών Πολέμων η δράση των σοσιαλιστικών ομάδων και των εργατικών ομαδοποιήσεων στον ελλαδικό χώρο ήταν περιορισμένη.  Έως το η ενσωμάτωση της Θεσσαλονίκης στη Ελλάδα, μια πόλης με σημαντικό, για τα μέτρα της περιοχής, βιομηχανικό υπόβαθρο και με κοσμοπολίτικο χαρακτήρα, αποτέλεσε σημείο αναφοράς για το εργατικό κίνημα. Η μεγάλη πολυεθνική οργάνωση της πόλης, η Φεντερασιόν, με πρωτεργάτες σοσιαλιστές από την ανοιχτή σε νέες ιδέες εβραϊκή κοινότητα της πόλης, αποτέλεσε σημαντικό δίαυλο για τη διάδοση σοσιαλιστικής και εργτικής ιδεολογίας στη χώρα.
17.	ΣΕΚΕ: Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ελλάδας. Ιδρύθηκε το 1918, προς το τέλος του Α Παγκοσμίου Πολέμου, από Συνέδριο Σοσιαλιστών. Λϊγο αργότερα προσχώρησε στην Τρ'ιτη Κομμουνιστική Διεθνή. Βασικές θέσεις του προγράμματός του ήταν δημοκρατία, παροχή εκλογικού δικαιώματος στις γυναίκες,αναλογικό εκλογικό σύστημα και εθνικοποίηση των μεγάλων πλουτοπαραγωγικών πηγών. Σχετικά με την εξωτερική πολιτική, ζητούσε ειρήνη, χωρίς προσάρτηση εδαφών, βασισμένη στο δικαίωμα αυτοδιάθεσης των λαών. Τα προβλήματα που αφορούσαν διαμφισβητούμενα εδάφη, θα λύνονταν με δημοψηφίσματα.Το ΣΕΚΕ ήταν το πιο αυστηρά οργανωμένο κόμμα. Έως το 1919 ήταν υπέρ της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Σταδιακά απομακρύνθηκε από αυτή, υιοθετώντας την αρχή της δικτατορίας του προλεταριάτου. Το 1924 μετονομάστηκε σε Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας (ΚΚΕ).
18.	Βενιζελισμός: στην περίοδο 1910 - 1922, κατά την οποία η Ελλάδα βρισκόταν σε συνεχή πολεμική ετοιμότητα, εμφανίστηκε μια νέα πολιτική αντίληψη, που εκφράστηκε με τον Ελευθέριο Βενιζέλο και ονομάστηκε συνοπτικά "βενιζελισμός". Είναι δύσκολο να ορίσουμε με λίγα λόγια τι ακριβώς ήταν αυτή η πολιτική, στον οικονομικό όμως τομέα φαίνεται ότι ο βενιζελισμός θεωρούσε το ελληνικό κράτος ως μοχλό έκφρασης και ανάπτυξης του Ελληνισμού. Η πρόοδος του εκτός των εθνικών συνόρων Ελληνισμού ταλάνιζε ήδη το μικρό βασίλειο και ενίσχυε την ιδέα ότι το υπάρχον κράτος δεν ήταν παρά μια ημιτελής κατασκευή, τα θεμέλια απλώς για κάτι μεγαλύτερο. Η "Μεγάλη Ιδέα",  που εκπορεύτηκε από αυτή την αντίληψη, δημιουργούσε προσδοκίες για την ολοκλήρωση του εθνικού οράματος, που προϋπέθετε σημαντική διεύρυνση των συνόρων. Το ελληνικό κράτος, δηλαδή, έπρεπε να επιδιώξει την ενσωμάτωση του εκτός των συνόρων Ελληνισμού και με ενιαία εθνική και κρατική υπόσταση να διεκδικήσει τη θέση του στον τότε σύγχρονο κόσμο, γεγονός που προϋπέθετε όχι μόνο θεσμικό εκσυγχρονισμό, που θα καθιστούσε το κράτος αποτελεσματικό και αξιόπιστο, αλλά και γενικότερη προσήλωση στην ιδέα της ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων του έθνους.
19.	Διχοτόμηση του χαρτονομίσματος: αφορά στο πρωτότυπο εσωτερικό δάνειο στο  με τη έλευση των προσφύμετώπου στη Μ. Ασία, τον Μάρτιο του 1922, για να αντιμετωπίσει τα δημοσιονομικάδεδομένα, που είχαν φτάσει σε πλήρες αδιέξοδο, επειδή από το 1918 και μετά ο κρατικός ισολογισμός έκλεινε με παθητικό, ενώ ταυτόχρονα η παρουσία στη Μ. Ασία εξελίχθηκε σε σκληρό και δαπανηρό πόλεμο. Το αριστερό δηλαδή τμήμα του χαρτονομίσματος εξακολουθούσε να κυκλοφορεί στο 50% της αναγραφόμενης αξίας, ενώ το δεξιό ανταλλάχθηκε με ομολογίες του ελληνικού δημοσίου.
20.	Ούλεν: αμερικανική εταιρεία που ανέλαβε την κατασκευή του φράγματος και της τεχνητής λίμνης στον Μαραθώνα κατά το 1925. Η Ούλεν έδωσε λύση στο πρόβλημα της ύδρευσης του πολεοδομικού συγκροτήματος της Αθήνας, που ξεπέρασε με την έλευση των προσφύγων το 1.000.000 κατοίκους και, φυσικά, δεν μπορούσε πλέον να υδρεύεται με το χρονολογούμενο από τους ρωμαϊκούς χρόνους Αδριάνειο Υδραγωγείο.
21.	Πάουερ: Την ίδια περίπου εποχή που η αμερικανική εταιρεία Ούλεν αναλάμβανε τη κατασκευή του φράγματος και της τεχνητής λίμνης του Μαραθώνα (1925), η βρετανική εταιρεία Πάουερ ανέλαβε την εγκατάσταση μονάδων παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος στην πρωτεύουσα αλλά και τη δημιουργία σύγχρονου δικτύου αστικών συγκοινωνιών, βασισμένου σε ηλεκτροκίνητα τραμ και λεωφορεία.
22.	Κλήρνγκ: πρόκειται για μέθοδο διακανονισμού που κυριάρχησε προοδευτικά στον χώρο του εξωτερικού εμπορίου μετά τη κρίση του 1932, όταν η Ελλάδα μπήκε με τη σειρά της στον χώρο της κλειστής οικονομίας, όπου οι συναλλαγές καθορίζονταν περισσότεροαπό γραφειοκρατικές διαδικασίες παρά από ελεύθερες οικονομικές συμφωνίες. Οι διεθνείς δηλαδή συναλλαγές δεν γίνονταν με βάση το μετετρέψιμο συνάλλαγμα, αλά με βάση διακρατικές συμφωνίες που κοστολογούσαν τα προς ανταλλαγή προϊόντα και φρόντιζαν να ισοσκελίσουν την αξία των εισαγωγών με την αντίστοιχη των εξαγωγών, στο πλαίσιο ειδικών λογαριασμών. Για μια χώρα όπως η Ελλάδα, όπου οι συναλλαγές; με το εξωτερικό ήταν έντονα ελλειμματικές, η διαδικασία αυτή, πέρα από τα αρνητικά, είχε και θετικά στοιχεία.