Μάθημα : ΤΟΠΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ - Η Τουρκοκρατία και η Επανάσταση του 1821 στη Λακωνία

Η Μάνη είναι μια ιστορική περιοχή που βρίσκεται στο νότιο μέρος της Πελοποννήσου και καταλαμβάνει το μεσαίο «πόδι» από τα τρία που σχηματίζονται. Είναι μια κατεξοχήν ορεινή και δύσβατη περιοχή, στην οποία κυριαρχούν οι ορεινοί όγκοι του Ταϋγέτου, που καταλήγουν στο ακρωτήριο Ταίναρο.

Η Μάνη ήταν μια από τις λίγες περιοχές που δεν υποτάχτηκε στους Οθωμανούς. Σε όλη τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας αποτέλεσε εστία διαρκών εξεγέρσεων και αγώνων για την ελευθερία (κίνημα Κροκόδειλου Κλαδά, Ορλωφικά, κίνημα Λάμπρου Κατσώνης κλπ). Επιπλέον, το απρόσβλητο της περιοχής έκανε πολλούς κατοίκους από τουρκοκρατούμενες περιοχές να καταφεύγουν στη Μάνη, που υπήρξε ασφαλές καταφύγιο αγωνιστών αλλά και διωκόμενων από τους Τούρκους.

Πριν από την επανάσταση του 1821 η περιοχή της Μάνης είχε γίνει καταφύγιο και ορμητήριο κλεφτών και οπλαρχηγών. Εκεί έδρασαν, μαζί με τους Μανιάτες οπλαρχηγούς, επικεφαλής των πατριών (Μαυρομιχαλαίοι, Γρηγοράκηδες  Μούρτζηνοι ή Τρουπάκηδες κλπ) ο καπετάν Ζαχαριάς Μπαρμιτσιώτης, ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, ο Γρηγόριος Δίκαιος ή Παπαφλέσσας, ο Νικηταράς κ.α. Οι κάτοικοί της, γνωστοί για τη φιλοπόλεμη ιδιοσυγκρασία τους, πρωτοστάτησαν στον απελευθερωτικό αγώνα του 1821. Η Φιλική Εταιρεία είχε στείλει στη περιοχή τον Χριστόφορο Περραιβό και τον Ηλία Χρυσοσπάθη, πού ανέλαβαν την οργάνωσή του.

Η οργάνωση της κοινωνίας στη Μάνη κατά την Τουρκοκρατία

Οι κάτοικοι της Μάνης οργανώθηκαν με βάση την οικογένεια. Πολλές οικογένειες που συνδέονταν με συγγένεια αποτελούσαν μια πατριά. Οι πατριές συχνά έρχονταν σε σύγκρουση μεταξύ τους, γεγονός που ενίσχυαν και εκμεταλλεύονταν οι Τούρκοι, προκειμένου να κρατάνε τους Μανιάτες διχασμένους. Ωστόσο πάντα οι οικογένειες, οι πατριές, ενώνονταν μπροστά στην Οθωμανική απειλή. Αρχηγός οριζόταν ο πιο ικανός, ο πιο ώριμος και με κάποια ηλικία. Αποφάσεις για τις σοβαρές υποθέσεις έπαιρνε η συνέλευση των πιο ηλικιωμένων, η «γεροντική». Τα τελευταία χρόνια πριν από την επανάσταση (μετά τα Ορλωφικά το 1770) διοικητής της Μάνης ήταν ένας καπετάνιος -αρχηγός πατριάς- που είχε τον τίτλο του μπέη.

Οι Μανιάτες έκτιζαν τα σπίτια τους σε υψώματα, σε θέσεις που τους εξασφάλιζαν τον έλεγχο της περιοχής και την άμυνα σε περίπτωση κινδύνου. Αυτά ήταν στενά, με δύο ή τρεις ορόφους, κτισμένα σαν πύργοι. Οι χαμηλοί όροφοι δεν είχαν παράθυρα, ή είχαν πολύ μικρά, σαν πολεμίστρες. Στη μέση υψωνόταν το πυργόσπιτο του αρχηγού της οικογένειας και γύρω τα πυργόσπιτα των συγγενών.

Τα χωριά τους ήταν κτισμένα πάνω στα απόκρημνα και απάτητα βουνά, σε τοποθεσίες που ήταν δύσκολο να ελέγχουν οι Οθωμανοί. Έτσι, είχαν κερδίσει μια σχετική αυτονομία σε όλη τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας. Μάλιστα, διατηρούσαν και ένα σημαντικό προνόμιο, το δικαίωμα στην οπλοφορία.

Από τη Μάνη ξεκίνησε στον Πελοπόννησο και η Μεγάλη Επανάσταση του 1821, που οδήγησε στην απελευθέρωση της Ελλάδας και την ίδρυση του Νέου Ελληνικού κράτους.

Προεπαναστατικά κινήματα στη Μάνη

Σε όλη τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας (1453 – 1821) η Μάνη αποτέλεσε εστία διαρκών εξεγέρσεων και αγώνων για την ελευθερία της Ελλάδας. Ανεξάρτητη και ελεύθερη αντιστέκεται επί τέσσερις αιώνες στους κατακτητές. Παράλληλα, το απρόσβλητο της περιοχής έκανε πολλούς κατοίκους από τουρκοκρατούμενες περιοχές να καταφεύγουν στη Μάνη, που χρησίμευε πάντα ως ασφαλές καταφύγιο αγωνιστών αλλά και διωκόμενων από τους κατακτητές, που δε σταμάτησαν να αγωνίζονται εναντίον των Οθωμανών.

Τα σημαντικότερα κινήματα πριν τη μεγάλη Επανάσταση του 1821 που ξέσπασαν στη Μάνη ήταν τα εξής:

• Μετά την κατάληψη της Λακωνίας από τους Οθωμανούς (1460) και για δεκάξι χρόνια, από το 1463 μέχρι το 1479, οι Μανιάτες υπεράσπισαν τη γη τους πολεμώντας μαζί με τους Ενετούς στον πρώτο Βενετοτουρκικό πόλεμο και αποθάρρυναν τους Τούρκους να εγκαταστήσουν φρουρές στη περιοχή. Το 1479 ο Κροκόδειλος Κλαδάς αρνήθηκε την παράδοση της Μάνης, όπως όριζε η συνθήκη που υπέγραψαν Ενετοί και Οθωμανοί και οργάνωσε το πρώτο επαναστατικό κίνημα, πετυχαίνοντας μάλιστα την πρώτη νίκη κατά των Οθωμανών τον Ιανουάριο του 1480.

Πολεμική σημαία του Κροκόδειλου Κλαδά

• Κατά τη διάρκεια του δεύτερου Βενετοτουρκικού πολέμου (1499-1503), νέες επαναστατικές εστίες εκδηλώθηκαν στην περιοχή της Μάνης, που όμως κάμφθηκαν γρήγορα. Για να περιορίσουν την επαναστατικότητα των Μανιατών, οι Τούρκοι προσπάθησαν να τους απομονώσουν από την ενδοχώρα, ενισχύοντας τις οχυρές θέσεις του Πασσαβά και του Κελεφά στα βόρεια και δυτικά σύνορα της Μάνης.

Κάστρο Πασαβά - Πηγή: https://www.kastra.eu/castlegr.php?kastro=passavas

• Στο πλευρό των Βενετών, με την ελπίδα της αποτίναξης του οθωμανικού ζυγού πολέμησαν οι Μανιάτες και κατά τον τέταρτο Βενετοτουρκικό πόλεμο (1570 – 1573). Το 1571 πήραν μέρος και στην ναυμαχία της Ναυπάκτου, στο πλευρό των ενωμένων δυτικών χριστιανικών δυνάμεων.

Ναυμαχία της Ναυπάκτου (1571)

• Την περίοδο της δεύτερης Βενετοκρατίας (1699 – 1715), η Λακωνία αποτέλεσε μία από τις τέσσερις διοικητικές περιφέρειες του Βασιλείου του Μορέως, στα όρια της οποίας είχαν ενταχθεί οι περιοχές του Μυστρά, της Μονεμβασίας, της Μπαρδούνιας και της Μάνης με πρωτεύουσα τη Μονεμβασία. Το 1715, μετά την απομάκρυνση των Ενετών από την Πελοπόννησο, η Μάνη συνέχισε να είναι ελεύθερη. Οι Τούρκοι αποφάσισαν ν' αφήσουν τους Μανιάτες ανενόχλητους κάτω από τη διακυβέρνηση ενός Μπέη, κατά το πρότυπο περίπου της Μολδοβλαχίας. Οι κάτοικοί της όμως, ήταν υποχρεωμένοι να πληρώνουν στην Υψηλή Πύλη 4.000 γρόσια το χρόνο, που σπάνια πλήρωναν, και να απέχουν από κάθε συνεργασία με τη Δύση.

• Τη Μάνη και την Κρήτη επέλεξαν οι Ρώσοι για να ξεσηκώσουν τους Έλληνες την άνοιξη του 1770, ενώ εξελισσόταν Ρωσοτουρκικός πόλεμος (1768-1774). Οι εξεγέρσεις αυτές οργανώθηκαν από τους στενούς συνεργάτες της αυτοκράτειρας Αικατερίνης Β΄ αδερφούς Ορλώφ, γι’ αυτό και είναι γνωστές ως Ορλωφικά. 

  Οι αδελφοί Ορλώφ έφτασαν στη Μάνη με Ρώσους και Έλληνες στρατιώτες και κήρυξαν επανάσταση τον Φεβρουάριο του 1770. Συγκροτήθηκαν δύο «Σπαρτιατικές Λεγεώνες», η «Ανατολική» και η «Δυτική». Οι συγκρούσεις τερματίστηκαν με τη Συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή (1774). Τα αντίποινα για τους εξεγερθέντες Έλληνες, ιδιαίτερα στην Πελοπόννησο, ήταν πολύ σκληρά. Η Μάνη ήταν αυτή που πλήρωσε το μεγαλύτερο τίμημα. 

Αδερφοί Ορλώφ - Επαναστατικό κίνημα 1770 ("Ορλωφικά")

• Στη Μάνη κατέφυγε λίγα χρόνια αργότερα, το 1792 και ο Λάμπρος Κατσώνης, προσπαθώντας να οργανώσει νέο επαναστατικό κίνημα. 

  Η δράση του ξεκίνησε το 1787, μετά την έναρξη του Ρωσοτουρκικού πολέμου (1787-1792), όπου ως αξιωματικός του ρωσικού στρατού με ορμητήριο το νησί Κέα, έπλεε στο Αιγαίο με έναν μικρό στόλο, κάνοντας επιθέσεις εναντίον τουρκικών πλοίων. Στις ναυτικές επιχειρήσεις ήταν μαζί του και ο κλέφτης Γεώργιος Ανδρίτσος ή Ανδρούτσος, ο πατέρας του ήρωα της Επανάστασης Οδυσσέα Ανδρούτσου (τον οποίο είχε βαφτίσει ο Κατσώνης). 

  Μετά τη λήξη του Ρωσοτουρκικού πολέμου και την  υπογραφή της Συνθήκης του Ιασίου (Ιανουάριος 1792) αρνήθηκε να σταματήσει τη δράση του και κατέφυγε στη Μάνη. Στο Πόρτο Κάγιο διαμόρφωσε το ορμητήριό του, και συνέχισε τον αγώνα του, σε συνεργασία με τον Ανδρούτσο, τους Μανιάτες και πολλούς κλέφτες, μεταξύ των οποίων και ο καπετάν Ζαχαριάς ο Μπαρμπιτσιώτης. Το κίνημά του έληξε τον Ιούλιο του 1792, όταν Τούρκοι και Γάλλοι επιτέθηκαν στη Μάνη, όπου είχε εγκατασταθεί και ύστερα από γενναία μάχη, αναγκάστηκε να φύγει κρυφά.

Λάμπρος Κατσώνης

• Στη Μάνη τέλος έδρασε κυρίως ο προεπαναστατικός ήρωας, κλέφτης και αρματολός, καπετάν Ζαχαριάς Μπαρμπιτσιώτης, ο οποίος προσπάθησε να ενώσει τους αρματολούς όλης της Ελλάδας εναντίον των Τούρκων. Συμμετείχε και στο επαναστατικό κόινημα του Λάμπρου Κατσαντώνη (1792) ενώ ήταν αυτός με τα παληκάρια του που μετά τη συντριβή του Κατσώνη πέρασε τον Γιώργο Ανδρίτσο ή Ανδρούτσο στη Ρούμελη, πολεμώντας κατά την παράδοση 40 μερόνυχτα τους Τούρκους που τους καταδίωκαν. 

  Δολοφονήθηκε τον Ιούλιο του 1805 στα Τσέρια της Μάνης, στο πύργο του κουμπάρου του Κουκέα.

Καπετάν Ζαχαριάς ο Μπαρμπιτσιώτης (Ζαχαρίας Παντελάκος, 1759 - 1805)

Η Φιλική Εταιρεία στη Μάνη

Στο σχέδιο της Φιλικής Εταιρείας για την προετοιμασία της Μεγάλης Επανάστασης ο ρόλος της Μάνης ήταν πρωταρχικός, καθώς ήταν η περιοχή που ήταν συγκεντρωμένοι εμπειροπόλεμοι κλέφτες και αρματολοί. Για τον λόγο αυτό μία ομάδα απεσταλμένων της Φιλικής Εταιρείας ανέλαβε από το 1818 τη μύηση, την κατήχηση στους σκοπούς της Εταιρείας των σημαντικότερων και πλουσιότερων οικογενειών της περιοχής. Ανάμεσα στους απεσταλμένους ήταν ο Χριστόφορος Περραιβός, ο Κυριάκος Καμαρηνός και ο Ηλίας Χρυσοπάθης, ο οποίος τον Αύγουστο του 1818 μύησε τον Πετρόμεη Μαυρομιχάλη.

Στις αρχές του 19^ου αιώνα ωστόσο οι Μανιάτες ήταν διχασμένοι. Οι Φιλικοί κατάλαβαν ότι αν δεν ενωθούν οι Μανιάτες στον κοινό σκοπό, την ελευθερία της πατρίδας, η προσπάθειά τους θα αποτύχει. Το δύσκολο αυτό έργο ανέλαβε ο Χριστόφορος Περραιβός, Έλληνας πολιτικός, στρατιωτικός και αγωνιστής, καθώς και στενός συνεργάτης του Ρήγα Βελεστινλή.

Η συμφωνία της συμφιλίωσης ανάμεσα στις ισχυρότερες την εποχή εκείνη οικογένειες της Μάνης, Γρηγοράκη, Μαυρομιχάλη και Τρουπάκη (ή Μούρτζινου) υπογράφηκε την 1η Οκτωβρίου 1819 στην κατοικία του Πετρόμπεη, στις Κιτριές.  Το κείμενο της συμφωνίας, που αποτελεί πλέον ιστορικό κειμήλιο, αρχίζει με όρκο, ο οποίος αναφέρει τη σύσσωμη προσπάθεια των οικογενειών προς την απελευθέρωση, ενώ τελειώνει με κατάρα σε περίπτωση αθέτησης των παραπάνω.

Η συμφωνία αυτή είναι γνωστή ως «Το Σύμφωνο των Κιτριών».

Το έντυπο με τις βασικές πληροφορίες για τη δράση της Φιλικής Εταιρείας και το Σύμφωνο των Κιτριών στη Μάνη θα το βρείτε πετώντας  εδώ 

Πληροφορίες και δημοσιεύματα στο διαδίκτυο 

Σύμφωνο των Κιτριών

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια

Οι έριδες των Μανιάτικων Οικογενειών και το Σύμφωνο των Κιτριών

Από τον δικτυακό τόπο: "Όμοιοι της Μάνης" του Ινστιτούτου για την προβολή και την ανάπτυξη της Μάνης