Μάθημα : Ιστορία Β΄Γυμνασίου

Η Μεταβατική Εποχή: Οι Έριδες για το Ζήτημα των Εικόνων (σελ. 34-35)

α. Ορισμός, Πρωτεργάτες και Παράγοντες

1. Ορισμός της Εικονομαχίας:                                                                                                                                      Η εικονομαχία ηταν μια μεγάλη πνευματική και πολιτική διαμάχη, που συγκλόνισε το Βυζάντιο για περίπου έναν αιώνα (αρχές 8ου - μέσα 9ου αι.), με θέμα την λατρεία των εικόνων, ανάμεσα στους εικονολάτρες/εικονόφιλους, που ήταν υπέρ της λατρείας των εικόνων, και στους εικονομάχους/εικονοκλάστες που ήταν κατά της λατρείας των εικόνων.
2. Πρωτεργάτες της Εικονομαχικής Κίνησης (Ίσαυροι Αυτοκράτορες): 

Λέων Γ' (717-741) και Κωνσταντίνος Ε' (741-775). Εικονομάχοι αυτοκράτορες με καταγωγή από την Συρία. Λόγω του ότι κατάγονταν από την Συρία, επηρεάστηκαν από τις ανεικονικές αντιλήψεις (απαγόρευση αναπαράστασης θεϊκών μορφών) της ιουδαϊκής και ισλαμικής θρησκείας στην Ανατολή.

1. Λόγοι απαγόρευσης της λατρείας των εικόνων (Αίτια εικονομαχίας):
   1. Οι ανεικονικές αντιλήψεις των Ισαύρων αυτοκρατόρων, οι οποίες ήταν πολύ διαδεδομένες στην ανατολική πλευρά της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας (Μικρά Ασία). Οι πληθυσμοί της Μικράς Ασίας ήταν η «καρδιά» του Βυζαντίου και οι αυτοκράτορες ήθελαν να τα έχουν καλά μαζί τους.
   2. Οι δεισιδαιμονίες και οι υπερβολές που είχαν εκδηλωθεί γύρω από τη λατρεία των εικόνων.  
   3. Η επιθυμία των Ισαύρων να περιορίσουν τη δύναμη και την επιρροή των μοναχών (τα μοναστήρια ήταν προπύργια της λατρείας των εικόνων).
   4. Η ιδέα ότι οι επιτυχίες των εχθρών του Βυζαντίου προέρχονταν από την δίκαιη οργή του Θεού, επειδή οι Βυζαντινοί λάτρευαν τις εικόνες.

β. Φάσεις της Εικονομαχίας

1. Α' Φάση (726-787 μ.Χ.):

• Έναρξη: Ο Λέων Γ' διατάζει την απομάκρυνση της εικόνας του Χριστού από τη Χαλκή Πύλη της Κωνσταντινούπολης (726).
• Εξέλιξη: Διάταγμα κατά των εικόνων (730). Διωγμοί εναντίον των Εικονόφιλων (εξορίες, φυλακίσεις, δήμευση περιουσιών). Κορύφωση επί Κωνσταντίνου Ε΄, που εξαπέλυσε εκστρατεία τρομοκράτησης των μοναχών και καταστροφής των μοναστηριών, που ήταν προπύργια της εικονολατρίας.
• Τερματισμός: Ζ' Οικουμενική Σύνοδος στη Νίκαια της Βιθυνίας (787) από την Αυτοκράτειρα Ειρήνη την Αθηναία. Αποκατάσταση των εικόνων.

• Έναρξη: Ο Λέων Ε' ο Αρμένιος την ξαναρχίζει, αποδίδοντας τις ήττες (π.χ. από τους Βουλγάρους) στην αναστήλωση των εικόνων.
• Εξέλιξη: Η β΄ φάση δεν είχε ούτε τη διάρκεια ούτε την ένταση της α΄ φάσης.
• Τερματισμός: Σύνοδος στην Κωνσταντινούπολη (843) από την Αυγούστα Θεοδώρα (μητέρα του Μιχαήλ Γ΄). Οριστική και πανηγυρική αποκατάσταση και αναστήλωση των εικόνων (γιορτάζεται ως Κυριακή της Ορθοδοξίας).

γ. Συνέπειες της ήττας των εικονομάχων:

1. Τερματισμός των θρησκευτικών συγκρούσεων και έναρξη μιας περιόδου γόνιμης συνεργασίας κράτους και εκκλησίας.
2. Τα μοναστήρια ενισχύθηκαν, άρχισαν να πολλαπλασιάζονται και να πλουτίζουν. Τα μοναστήρια διατήρησαν μέχρι και την Άλωση της Κωνσταντινούπολης (1454), την μεγάλη ισχύ που απέκτησαν μετά την εικονομαχία.
3. Περιορίστηκαν οι υπερβολές στη λατρεία των εικόνων.

δ. Συνέπειες της εικονομαχίας:

1. Διχασμός του Βυζαντινού λαού.
2. Ολέθριες συνέπειες στην εξωτερική πολιτική: η εκκλησία της Ρώμης δυσαρεστημένη από τους εικονομάχους αυτοκράτορες, γύρισε την πλάτη στο Βυζάντιο, απομακρύνθηκε από αυτό και στράφηκε προς τους Φράγκους.
3. Καταστροφή πολλών έργων τέχνης. Οι εικονομάχοι κατέστρεψαν εικόνες, εκκλησίες, μονές, και στη θέση τους δημιούργησαν εκκλησίες που διακοσμήθηκαν με ζώα, φυτά και διακοσμητικά μοτίβα.
4. Υποχώρησε η ενασχόληση με τα γράμματα και καταστράφηκαν πολλά σημαντικά κείμενα εικονομάχων.