ΠΡΟΟΙΜΙΟ § 1-3

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

1. Αν δεν γνώριζα καλά, κύριοι βουλευτές, ότι οι κατήγοροι με κάθε τρόπο θέλουν να με βλάψουν, θα τους χρωστούσα ευγνωμοσύνη γι’ αυτήν την κατηγορία. Γιατί νομίζω ότι, για όσους έχουν άδικα συκοφαντηθεί, είναι αίτιοι πολύ μεγάλων ωφελειών αυτοί που θα τους ανάγκαζαν να λογοδοτήσουν για τις πράξεις της ζωής τους.
2. Γιατί εγώ έχω τόσο μεγάλη εμπιστοσύνη στον εαυτό μου, ώστε ελπίζω ότι, κι αν ακόμη τυχαίνει να φέρεται κάποιος σε μένα άσχημα ή εχθρικά, όταν με ακούσει να μιλώ για τις πράξεις (της ζωής) μου, θα αλλάξει γνώμη και θα με θεωρεί πολύ καλύτερο στο εξής.
3. Και έχω λοιπόν την αξίωση, κύριοι βουλευτές, εάν σας αποδείξω αυτό μόνο, ότι δηλαδή διάκειμαι φιλικά στο παρόν πολίτευμα και ότι έχω αισθανθεί την υποχρέωση να μετέχω στους ίδιους με σας κινδύνους, να μην έχω ακόμη καμιά ωφέλεια. Εάν όμως αποδειχθεί ότι και ως προς τα άλλα έχω ζήσει συνετά και πολύ διαφορετικά απ’ ό,τι πιστεύουν και ισχυρίζονται οι εχθροί μου, σας παρακαλώ από τη μια να επικυρώσετε την εκλογή μου και από την άλλη να θεωρείτε ότι αυτοί είναι κακοήθεις. Και πρώτα λοιπόν θα αποδείξω ότι δεν υπηρετούσα στο ιππικό ούτε διέμενα στην πόλη (στην Αθήνα) την εποχή των τριάκοντα τυράννων ούτε πρόσφερα υπηρεσίες στο τότε καθεστώς.

Λυσίας,  1-3

Η ΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ ΣΤΗ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ

      Ο Μαντίθεος κληρώθηκε βουλευτής και υφίσταται, κατά το νόμο, τη σχετική δοκιμασία από τη βουλή. Κάποιοι συμπολίτες του όμως τον κατηγόρησαν ότι ως ιππέας συνεργάστηκε με τους 30 Τυράννους  -πολύ βαριά κατηγορία-, ότι δεν είχε δημοκρατικά φρονήματα και συνεπώς έπρεπε να ακυρωθεί η εκλογή του. Ο Μαντίθεος δικαιούται και υποχρεούται να αναιρέσει το κατηγορητήριο και να αποδείξει την αθωότητά του, ώστε να ασκήσει το βουλευτικό αξίωμα.

      Η ενότητα § 1-3 αποτελεί το Προοίμιο του λόγου. Οι στόχοι που επιδιώκει να πετύχει ο Μαντίθεος (όπως άλλωστε και σε κάθε προοίμιο) είναι οι εξής:

Α) η ευμάθεια, δηλαδή η ενημέρωση των βουλευτών σχετικα με το εις βάρος του κατηγορητήριο και το σκοπό για τον οποίο εκφωνείται ο λόγος. Κατά τον Αριστοτέλη, η ευμάθεια  είναι ο κυριότερος στόχος κάθε προοιμίου.

Β) η εύνοια των βουλευτών προς το πρόσωπό του, καθώς μειώνει ηθικά τους κατηγόρους του, προβάλλει το ήθος του και κολακεύει τη βουλή

Γ) η πρόσεξις,  δηλαδή η διέγερση της προσοχής των βουλευτών

ΣΧΟΛΙΑ

- ει μη συνήδη… της κατηγορίας: με πρωτότυπο απροσδόκητο τρόπο ο Μαντίθεος εκφράζει την ευγνωμοσύνη του στους κατηγόρους του, έστω και υπό προϋποθέσεις. Το γεγονός αυτό ξαφνιάζει και εντυπωσιάζει τους βουλευτές και διεγείρει την προσοχή τους (την πρόσεξιν), με σκοπό να κερδίσει την εύνοιά τους (εύνοιαν). Ανάλογη είναι και η γνωστή προλογική αρχή στον Υπέρ του Αδυνάτου λόγο του ρήτορα: «Ου πολλου δέω χάριν έχειν, ω βουλή, τω κατηγόρω, ότι μοι παρεσκεύασα τον αγωνα τουτονί». Υπογραμμίζει επίσης την πρόθεση των κατηγόρων του και το ποιόν τους: είναι   κακοήθεις και συκοφάντες και θέλουν να τον βλάψουν. Με τον τρόπο αυτό τους μειώνει ηθικά ενώ ο ίδιος παρουσιάζεται ως θύμα της μοχθηρίας τους.

- ω Βουλή: Πρόκειται για τη Βουλή των Πεντακοσίων, θεσμό που καθιέρωσε ο Κλεισθένης (508-507 π.Χ.). Οι 10 φυλές της Αθήνας εξέλεγαν κάθε χρόνο 1000 πολίτες (100 η καθεμιά) για το αξίωμα του Βουλευτή. Από αυτούς κληρώνονταν τελικά οι 500, που χωρίζονταν σε 10 τμήματα. 50 βουλευτές κάθε φορά γίνονταν πρυτάνεις, κάτι σαν πρόεδροι της Βουλής, για το 1/10 του έτους. Στο διάστημα αυτό έμεναν και σιτίζονταν δωρεάν στη Θόλο, κυκλικό κτίριο στην Αγορά, και αποζημιώνονταν σε μισθό που έφτανε τον 4^ο αι. τους 5 οβολούς. Η θητεία τους ήταν ενιαύσια (=για 1 χρόνο) και μετά το τέλος της λογοδοτούσαν για τι έργο τους. 

            Για να εκλεγεί κάποιος βουλευτής έπρεπε να είναι γνήσιος Αθηναίος πολίτης άνω των 30 ετών, να έχει κάποια πολιτική εμπειρια από τις συνελεύσεις του δήμου του, να διαθέτει δημοκρατικά  φρονήματα και ήθος στην ιδιωτική και δημόσια ζωή.

      Έργο της Βουλής ήταν να καταρτίζει τα προβουλεύματα, δηλαδή τις εισηγήσεις για κάθε υπόθεση που θα υποβαλλόταν στην Εκκλησία του δήμου, να δοκιμάζει και να ελέγχει τους άρχοντες, ορισμένες δικαστικές αρμοδιότητες και γενικά η διεκπεραίωση όλων των έργων που δεν είχαν ανατεθεί στην Εκκλησία του δήμου.

      Kάθε εκλεγμένος βουλευτής, πριν ασκήσει το αξίωμά του, έπρεπε να υποστεί τη δοκιμασία από την προηγούμενη Βουλή, που έκρινε αν πληρούσε όλες τις νομικές  (ηλικία, πολιτική εμπειρία, στρατιωτικές και φορολογικές υποχρεώσεις, δημοκρατικά φρονήματα) και ηθικές (σεβασμός σε γονείς, θεούς και πατρίδα, αρετή στις σχέσεις με τους συμπολίτες του κλπ.) προϋποθέσεις και ήταν άξιος του αξιώματος. Έπειτα, όποιος πολίτης ήθελε είχε το δικαίωμα να διατυπώσει εναντίον του υποψηφίου κατηγορίες, τις οποίες εκείνος ήταν υποχρεωμένος να αντικρούσει. Τέλος, η Βουλή αποφέσιζε για την έγκριση ή την απόρριψη του υποψηφίου.

• ηγουμαι γάρ καταστηναι:οι κατήγοροι, έστω και άθελά τους, προσφέρουν στον κατηγορούμενο τη δυνατότητα να αποδείξει την αθωότητά του μιλώντας δημόσια για τη ζωή του και συγχρόνως να καταδείξει το ποιόν των αντιπάλων του
• και εί τις προς εμέ τυγχάνει αηδως διακείμενος: φαίνεται ότι τον Μαντιθεο τον αντιπαθούσαν κάποιοι συμπολίτες του για τα αριστοκρατικά του φρονήματα αλλά και για την εξωτερική του εμφάνιση (βλ. 18-19)
• εγώ γάρ……ηγήσεσθαι: ο νεανικός αυθορμητισμός, το θάρρος, η παρηφάνια και η αυτοπεποίθηση του Μαντίθεου, αλλά και η ελπίδα του ότι θα μεταστρέψει την εις βάρος του δυσμενή εντύπωση αποτελούν προσπάθεια προϊδεασμού των βουλευτών και δημιουργούν εύλογο ενδιαφέρον για όσα πρόκειται στη συνέχεια να εκθέσει.
• Αξιω δέ, ω βουλή, εάν μέν….πλέον είναι. Εάν δε…χείρους είναι: στα δημοκρατικά φρονήματα και οι αγώνες για τη δημοκρατία σε χαλεπούς καιρούς. Όπως στην εποχή των Τριάκοντα, συγκινούσαν ιδιαίτερα τους Αθηναίους και έπαιζαν καθοριστικό ρόλο στη δοκιμασία των αρχόντων. Δεν αρκούσε όμως μόνο η δημοκρατική διαγωγή για την ανάληψη ενός δημοσίου αξιώματος- μεγάλα σημασία δινόταν και στο ήθος του πολίτη.
• Ηνάγκασμαι τωναυτων κινδύνων μετέχειν υμιν: ο Μαντίθεος δεν αναφέρεται στους κινδύνους που διέτρεξαν οι εξόριστοι Αθηναίοι δημοκρατικοί στην εποχή των Τριάκοντα (404-403 π.Χ.), αφού τότε απουσίαζε στον Πόντο (βλ. § 5). Αναφέρεται σε γεγονότα του Κορινθιακού πολέμου (395-387 π.Χ) μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας από το Θρασύβουλο.
• Ουχ ίππευον (επί των τριάκοντα): οι ιππείς, 1000 περίπου άνδρες από πλούσιες και αριστοκρατικές οικογένειες, υπηρέτησαν πιστά τους Τριάκοντα και τους στήριξαν στην επιβολή του καθεστώτος. Ήταν φανατισμένοι και γι’αυτό ο λαός τους μίσησε. Το όνομα του Μαντίθεου είχε συμπεριληφθεί στον κατάλογο των ιππέων αυτών (βλ. § 6), γεγονός στο οποίο στήριξαν οι κατήγοροί του τις επικρίσεις τους, ότι δε διέθετε δημοκρατικό ήθος.
• Επί των τριάκοντα: πρόκειται για τους Τριάντα τυράννους, που εγκαθίδρυσαν οι Λακεδαιμόνιοι στην Αθήνα με τη λήξη του Πελοποννησιακού πολέμους. Κυβέρνησαν την πόλη για 8 μήνες (Σεπτ. 404 – Μάιος 403 π.Χ.) κατά τρόπο ωμό, άδικο και ανήθικο και διέπραξαν εκατοντάδες δολοφονίες ‘αντιφρονούντων’ και ακόμη περισσότερους εξορισμούς. Ανατράπηκαν από το Θρασύβουλο και άλλους δημοκρατικούς που αποκατέστησαν τη δημοκρατία.

Ο ΣΚΟΠΟΣ ΤΟΥ ΡΗΤΟΡΑ ΚΑΙ ΤΑ ΜΕΣΑ ΠΕΙΘΟΥΣ ΤΟΥ

      Ο Μαντίθεος με την απολογία του επιδιώκει:

• Να ανασκευάσει τις εις βάρος του κατηγορίες, παρουσιάζοντάς τις ψευδείς και ανυπόστατες, αποτέλεσμα της κακοήθειας και της συκοφαντικής διάθεσης των εχθρών του
• Να προβάλει την πίστη και την αφοσίωσή του στη δημοκρατία (δήλωση νομιμοφροσύνης), αφού συμμετείχε στους αγώνες για την εδραίωσή της
• Να καταδείξει το ήθος του γενικά στην ιδιωτική και δημόσια ζωή

Στη συγκεκριμένη ενότητα χρησιμοποιεί έντεχνες πίστεις και κυρίως επιχειρήματα, ρητορικά ήθη και ρητορικά πάθη, ώστε να κάνει το λόγο του αποτελεσματικό.

• Επιχειρήματα:

Α. ο Μαντίθεος σχεδόν ευγνωμονεί τους κατηγόρους του, γιατί του δίνουν την ευκαιρία να απολόγηθεί για τις πράξεις της ζωής του (επιχείρημα λογικό-ψυχολογικό)

Β. υποστηρίζει ότι το κατηγορητήριο είναι συκοφαντίες εις βάρος του και αποτέλεσμα κακοήθειας. Η απολογία του θα το αποδείξει αυτό και θα μεταστρέψει την όποια αντιπάθεια στο πρόσωπό του σε συμπάθεια και εκτίμηση (επιχείρημα λογικό-ψυχολογικό)

Γ. δηλώνει ότι είναι αφοσιωμένος στη δημοκρατία και ότι συμμετείχε στους ίδιους κινδύνους με τους βουλευτές (επιχείρημα πραγματικό)

Δ. τονίζει ότι η ζωή του είναι μετρημένη και κόσμια, χωρίς ακρότητες και πάθη, όπως δηλαδή απαιτεί η δημοκρατία (επιχείρημα πραγματικό-λογικό)

Ε. Ισχυρίζεται ότι το τριπλό κατηγορητήριο δεν ισχύει γιατί

• δεν υπηρέτησε στην τάξη των ιππέων
• δεν ήταν στην Αθήνα την εποχή των Τριάκοντα
• δε συμμετείχε στο τότε τυραννικό καθεστώς (επιχείρημα πραγματικό)

Τα επιχειρήματα Α και Β δημιουργούν βέβαια εντυπώσεις και συντελούν στην εύνοια και πρόσεξη των βουλευτών, αλλά ακόμη δεν τους πείθουν ότι ο Μαντίθεος είναι άξιος να ασκήσει το βουλευτικό αξίωμα.

Αντίθετα, τα επιχειρήματα Γ και Δ φαίνονται πιο πειστικά, γιατί αναφέρονται στην ιδιωτική και δημόσια ζωή του Μαντίθεου, σε γεγονότα των οποίων οι Αθηναίοι είχαν άμεση αντίληψη. Η δήλωσή του δεν μπορεί να είναι απλώς λόγια, ασύμβατα με την αλήθεια, γιατί η πραγματικότητα εύκολα θα ανέτρεπε τον ισχυρισμό του αυτόν.

Σημαντικότερο όμως είναι το επιχείρημα Ε, που παρουσιάζει συνοπτικά το κατηγορητήριο. Με την προδήλωσή του ο Μαντίθεος υπόσχεται να το αναιρέσει και να καταδείξει το δημοκρατικό του ήθος.

• Ρητορικά ήθη (ηθοποιία)

Α. το ήθος του ομιλητή: ο Μαντίθεος εμφανίζεται ανεξίκακος και σχεδόν ευγνώμων απέναντι στους κατηγόρους του, θύμα της κακίας και της συκοφαντικής τους διάθεσης۰ ως πολίτης που έχει αυτογνωσία, αποφασιστικότητα και αυτοπεποίθηση, που πιστεύει στη δημοκρατία για την οποία και αγωνίστηκε, που διακρίνεται για τη μετριοπάθεια και τη σύνεση στην ιδιωτική του ζωή. Έτσι γίνεται συμπαθής στους βουλευτές, κερδίζει τις εντυπώσεις και προδιαθέτει τους ακροατές ευμενώς απέναντί του.

Β. το ήθος των κατηγόρων: αυτοί παρουσιάζονται ως κακοήθεις και συκοφάντες, ως άνθρωποι που κινούνται από ταπεινά κίνητρα, αφού επιζητούν με κάθε τρόπο να βλάψουν έναν πολίτη δημοκρατικό και ενάρετο. Είναι επικίνδυνοι, γιατί αντιδρούν στην αξιοσύνη και αποτρέπουν από τα κοινά κάποιον που φιλοδοξεί να βοηθήσει την πολιτεία ασκώντας το βουλευτικό του αξίωμα. Έτσι φαίνονται ότι δεν έχουν ήθος και γι’αυτό το κατηγορητήριο είναι αναξιόπιστο, γεγονός που προϊδεάζει αρνητικά τους βουλευτές.

Γ. το ήθος των βουλευτών/ακροατών: οι βουλευτές έμμεσα εμφανίζονται πατριώτες και θερμοί υπερασπιστές της δημοκρατίας, αφού αγωνίστηκαν για την εδραίωσή της στον Κορινθιακό πόλεμο. Ο Μαντίθεος αναφερόμενος στην αρετή τους αυτή, δηλαδή τη φιλοπατρία τους, τους κολακεύει και τους ικανοποιεί, κερδίζοντας και την εύνοιά τους.

• Ρητορικά πάθη (παθοποιία)

Α. ο Μαντίθεος διεγείρει στις ψυχές των βουλευτών οργή και αγανάκτηση εναντίον των κατηγόρων του, που από κακία, έχθρα και συκοφαντική διάθεση θέλουν να τον βλάψουν με κάθε τρόπο. Δημιουργεί στους ακροατές σοβαρές αμφιβολίες για την ειλικρίνεια των προθέσεων και των κινήτρων που παρορμούν τους αντιπάλους του και κλονίζει έτσι την εγκυρότητα και την αξιοπιστία του κατηγορητηρίου τους.

Β. εμπνέει στους δικαστές την εκτίμηση και το θαυμασμό στο πρόσωπό του , καθώς παρουσιάζεται ως πολίτης σοβαρός και με αυτοπεποίθηση, φιλόπατρις και ενάρετος, μετριοπαθής και κόσμιος.

Γ. προκαλεί ικανοποίηση και ευαρέσκεια στους βουλευτές, επειδή προβάλλει την αγωνιστική τους διάθεση για τη δημοκρατία

ΟΜΟΡΡΙΖΑ

• συνήδη: είδηση, ειδίκευση, ειδικότητα, ιδέα, ιδανικός, ιστορία, συνείδηση...
• βουλομένοις: βούληση, άβουλος
• ποιειν: ποίημα, ποιητής, εκποίηση, προσποίηση, αρτοποιείο, χειροποίητος
• ειχον: εξής, ισχυρός, σχέδιο, σχεδόν, σχέση, σχήμα, σχολείο, αποχή, ανακωχή, ακάθεκτος, ένοχος, ευεξία, κακουχία, κληρούχος, μετοχή, παροχή,
• ηγουμαι: ηγεσία, ηγέτης, ηγεμόνας, ηγούμενος, διηγούμαι, διήγημα, εξήγηση, ανεξήγητος, αφήγηση, εισήγηση, καθηγητής
• διαβεβλοιμένοις: βέλος, βολή, αδιάβλητος, αναβολή, απόβλητα, διάβολος, εμβέλεια, παραβολή, περίβολος, υποβάλλω
• ειναι: ουσία, ουσιαστικός, απών, απουσία, παρόν, περιουσία, παρουσία,
• αναγκάζωσιν: ανάγκη, αναγκαίος, αναγκαστικός, εξαναγκασμός
• καταστηναι: ιστός, στάδιο, σταθερός, στάθμη, σταθμός, στάση, στέκομαι, στήλη, στοά, ακατάστατος, ανάσταση, παράσταση, απόσταση, κατάσταση, διάσταση, διάστημα, ένταση, έκσταση, επανάσταση, επιστάτης, ευστάθεια
• πιστεύω: πίστη, αξιόπιστος, πιστός, απιστία, καλόπιστος, διαπιστευτήρια
• ελπίζω: ελπίδα, ανέλπιστος, απελπισμένος, απέλπιδη, ελπιδοφόρος
• τυγχάνει: τυχαίος, τύχη, τυχερός, άτυχος, δύστυχος, επίτευγμα, επιτυχία, κακοτυχίε, ευτυχία,, συνέντευξη, τυχάρπαστος
• διακείμενος: κείμενο, κειμήλιο, κοιτάζω, κοίτη, κοιτίδα, αντικείμενο, υποκείμενο, κατάκοιτος
• λέγοντος: λέξη, λεξικό, λεξιλόγιο, λεκτικός, λέσχη, λόγος, ρήμα, ρήση, ρήτορας, αμετροέπεια, έπος, απόρρητος, άρρητος, δυσλεξία
• ακούση: ακοή, άκουσμα, παρακούω, ακουστός, ανήκουστος, υπήκοος
• πεπραγμένων: πράγμα, πράξη, πραγματικός, άπραγος, απραξία, πρακτικός, πράκτορας, είσπραξη, σύμπραξη
• μεταμελήσειν: μελέτη, μέλημα, αμελής, ανεμελιά, επιμέλεια, μεταμέλεια
• αξιω: αξίωμα, αξιωματικός, αξίωση, απαξιώ
• επιδείξω: δείγμα, δείκτης, ανάδειξη, απόδειξη, ένδειξη, επίδειξη,
• φαίνωμαι: φανερός, διαφανής, φάσμα, αφανής, άφαντος, έμφαση, Θεοφάνια, προφανής, σοβαροφανής, φαινομενικός, συκοφαντικός
• βεβιωκώς: βίωμα, ζωή, ζώδιο, ζωηρός, ζωντανός, ζώο
• δέομαι: δέηση, ενδεής, ενδεια
• δοκιμάζειν: δοκιμασία, δόκιμος, δοκιμαστικός, αποδοκιμασία, επιδοκιμασία
• ίππευον: ιππέας, ιππασία, ιππόδρομος, έφιππος
• επεδήμουν: επιδημία, επιδημικός