Μάθημα : Α ΛΥΚΕΙΟΥ - ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΚΟΣΜΟΥ

2.2. Αρχαϊκή εποχή (750-480 π.Χ.):

 Αρχαϊκή εποχή (750-480 π.Χ.): Έναρξη της οικονομικής, πολιτικής και

πολιτιστικής εξέλιξης του ελληνικού κόσμου.

 8ος αιώνας π.Χ.  Αντιμετώπιση της κρίσης της ομηρικής εποχής με την

οργάνωση των πόλεων - κρατών και το Β΄ ελληνικό αποικισμό.

 7ος - 6ος αιώνας π.Χ.  Πνευματικές αναζητήσεις - διαμόρφωση του

αρχαίου ελληνικού πολιτισμού.

 480 π.Χ.  Τέλος των περσικών πολέμων.

 Η γένεση της πόλης-κράτους:

 Ορισμός της πόλης-κράτους: Η έννοια του χώρου και της οργανωμένης

κοινότητας ανθρώπων κάτω από μια εξουσία.

 Συστατικά στοιχεία της πόλης-κράτους:

1. Από άποψη γεωγραφική: πόλις ή άστυ και ύπαιθρος χώρα.
2. Από άποψη οργανωτική: πολίτες - πολίτευμα.

 Επιδιώξεις / προϋποθέσεις της πόλης-κράτους:

1. Ελευθερία: αγώνας για ανεξαρτησία, υπεράσπιση της ελευθερίας.
2. Αυτονομία: συμμετοχή στη διακυβέρνηση με νόμους που είχαν θεσπιστεί από

τους πολίτες.

3. Αυτάρκεια: συμμετοχή στην παραγωγή για την κάλυψη των αναγκών.

 Η σημασία του θεσμού της πόλης-κράτους:

 Γενεσιουργός δύναμη των επιτευγμάτων και της πολιτισμικής πορείας του ελληνισμού (δημοκρατία, ποίηση, θέατρο, φιλοσοφία, ρητορεία, πολεοδομία, επιστήμη).

 Κίνητρο που οδηγούσε στον πατριωτισμό με έντονο τοπικιστικό πνεύμα (συχνά εμφύλιες συγκρούσεις, δυσκολία ένωσης των Ελλήνων).

 Ανάπτυξη πολιτικής δραστηριότητας (ελευθερία, αυτόβουλη δράση).

 Η έννοια του «πολίτη» και της «πολιτικής» αποκτούν υπόσταση.

 Η οικονομική και κοινωνική οργάνωση:

 Αυτονόμηση τμημάτων των ελληνικών φύλων  μόνιμη εγκατάσταση  δημιουργία πόλεων - κρατών στα παράλια Μ. Ασίας κατά τον πρώτο ελληνικό αποικισμό.

 Διαφορετική η πορεία σχηματισμού της πόλης - κράτους στον ελλαδικό χώρο:

1. Ανεξαρτητοποίηση τμημάτων διαφορετικών φύλων και μεταξύ τους οργάνωση.

2. Συνοικισμός:

α. Ένωση γειτονικών κοινοτήτων σε ενιαίο χώρο.

β. Απομάκρυνση ομάδων από κώμες (χωριά) και συγκρότηση ενιαίας διοίκησης.

 Η κρίση του ομηρικού κόσμου:

 Τέλη 9ου αιώνα π.Χ.: Σταθερή πληθυσμιακή αύξηση των ομηρικών κοινοτήτων που οδήγησε σε οικονομική κρίση.

 Οικονομική κρίση:

1. Περιορισμένες εκτάσεις καλλιεργήσιμης γης.
2. Περιορισμένα μέσα εκμετάλλευσης.
3. Συγκέντρωση γης σε λίγους.
4. Απουσία εργασιακής ειδίκευσης.
5. Έλλειψη άλλων πόρων πέρα από την εκμετάλλευση της γης.

 Βασιλιάς: περιορισμός βασιλικής εξουσίας και έλλειψη οργανωμένου στρατού  αύξηση της δύναμης των ευγενών.

 Ευγενείς (αγαθοί, άριστοι, ευπατρίδες, εσθλοί):

 Ενασχόληση με σωματική άσκηση και καλλιέργεια πνεύματος.

 Εκτρέφουν άλογα (ιππείς).

 Βρίσκονται σε συνεχή πολεμική ετοιμότητα.

 Πλήθος (όχλος, κακοί):

 Μικροί και μεσαίοι καλλιεργητές και ακτήμονες.

 Μετέπειτα ενασχόληση με βιοτεχνία, εμπόριο, ναυτιλία.

 Δεν εξισώθηκαν εξαρχής πολιτικά με τους ευγενείς.

 Δούλοι:

 Αντίληψη ότι ο πολίτης πρέπει να είναι απαλλαγμένος από τις εργασίες για να ασχολείται μόνο με τα κοινά.

 Αύξηση του αριθμού τους εξαιτίας χρεών προς τους ευγενείς (Αθήνα) ή κατακτητικών πολέμων (Σπάρτη).

 Η αντιμετώπιση της κρίσης:

 Οι λύσεις:

1. Ανάπτυξη βιοτεχνίας και εμπορίου (Αθήνα).
2. Κατακτητικοί πόλεμοι και εδαφική επέκταση (Σπάρτη, Άργος, Ήλιδα κ.ά.).
3. Ίδρυση αποικιών (Κόρινθος, Μέγαρα, Χαλκίδα, Μίλητος κ.ά.).

 Διατήρηση φυλετικής οργάνωσης (Αρκαδία, Αιτωλία, Ακαρνανία, Ήπειρος, Μακεδονία).

 Ο δεύτερος αποικισμός (8ος-6ος αι. π.Χ.):

 Ο όρος αποικισμός:

 Ρήμα αποικίζω (= στέλνω μακριά από τον οίκο, την πατρίδα).

 Δηλώνει την αναγκαστική μετακίνηση, την εγκατάσταση σε άλλη περιοχή και την δημιουργία νέας πόλης.

 Διαφορές μεταξύ των δυο αποικισμών:

1. Α΄ αποικισμός  μετακινήσεις / μεταναστεύσεις φύλων λόγω της εισβολής των Δωριέων που είχαν δεχτεί. ≠ Β΄ αποικισμός  επιχείρηση οργανωμένη εξολοκλήρου από τη μητρόπολη για την επίλυση των οικονομικών και κοινωνικών προβλημάτων.
2. Α΄ αποικισμός  εξάπλωση στα νησιά του Αιγαίου και τις δυτικές ακτές της Μ. Ασίας. ≠ Β΄ αποικισμός  εξάπλωση στη Μεσόγειο και τον Εύξεινο Πόντο.

 Τα αίτια:

1. Η στενοχωρία.
2. Η έλλειψη πρώτων υλών – μετάλλων
3. Η αναζήτηση νέων αγορών.
4. Οι εσωτερικές πολιτικές κρίσεις.
5. Οι γνώσεις για τους θαλάσσιους δρόμους και τις περιοχές εγκατάστασης.
6. Ο ριψοκίνδυνος χαρακτήρας των Ελλήνων.

 Η εξάπλωση: Μεσόγειος και Εύξεινος Πόντος.

 Οι επιπτώσεις:

α. Οικονομία:

Κοπή και χρήση νομίσματος  κύριο μέσο συναλλαγής.

β. Κοινωνία:

1. Πολίτες πλούσιοι από το εμπόριο και τη βιοτεχνία διεκδικούν μερίδιο στην άσκηση της εξουσίας.
2. Ανάγκη για περισσότερα και φθηνότερα χέρια  ανάπτυξη δουλείας. Χρησιμοποιούνται δούλοι αργυρώνητοι (= αγορασμένοι).

γ. Πολιτισμός:

1. Ανταλλαγή πολιτιστικών στοιχείων με τους γηγενείς πληθυσμούς.
2. Διάδοση γραφής (το χαλκιδικό αλφάβητο διαδόθηκε από Χαλκιδείς αποίκους στους ιταλικούς λαούς και έγινε το πρότυπο διαμόρφωσης του λατινικού).

 Τα πολιτεύματα:

1. Βασιλεία:

 Παρακμή και πτώση της βασιλείας  δημιουργία των πόλεων-κρατών - επικράτηση ευγενών και εγκαθίδρυση αριστοκρατικών πολιτευμάτων.

 Η βασιλεία παραμένει σε περιοχές που διατηρούν τη φυλετική οργάνωση (Ήπειρος, Μακεδονία).

2. Αριστοκρατία:

 Η εξουσία στα χέρια των αρίστων (άντληση δύναμης από την καταγωγή τους και την κατοχή γης).

 Κρίση της αριστοκρατίας:

1. Οικονομικές εξελίξεις (ανάπτυξη εμπορίου και βιοτεχνίας)  νέες κοινωνικές ομάδες (βιοτέχνες, έμποροι, ναυτικοί, τεχνίτες)  διεκδίκηση εξουσίας.
2. Η οπλιτική φάλαγγα (νέο στρατιωτικό σώμα)  ανάπτυξη της ιδέας της ισότητας και ως προς την άσκηση της εξουσίας.

 Τέλη 7ου με αρχές 6ου αιώνα: Όξυνση ανταγωνισμού μεταξύ ευγενών και πλουσίων - πλήθους.

 Αντιμετώπιση της κατάστασης από τους νομοθέτες ή αισυμνήτες: ευγενείς  καταγραφή νόμων.

3. Ολιγαρχία / τιμοκρατία:

 Κριτήριο διάκρισης των πολιτών: «τα τμήματα» (= το εισόδημα).

 Η επικράτηση των ολίγων δεν έδωσε λύση στα προβλήματα.

4. Τυραννίδα:

 Ευγενείς, ηγέτες κατώτερων κοινωνικών ομάδων, που κατόρθωναν να καταλάβουν την εξουσία.

 Ορισμένοι αναδείχθηκαν σε καλούς ηγέτες (π.χ. Πολυκράτης στη Σάμο, Περίανδρος στην Κόρινθο, Πεισίστρατος στην Αθήνα κ.ά.).

 Τέλη 6ου αιώνα π.Χ.: Πτώση τυραννικών καθεστώτων.

5. Δημοκρατία:

 Μεταρρύθμιση του Κλεισθένη.

 Κυρίαρχο όργανο η εκκλησία του Δήμου.

 Χαρακτηριστικά:

1. Ισηγορία (= η δυνατότητα ελεύθερης διατύπωσης μιας άποψης).
2. Ισονομία (= η συμμετοχή στη διαμόρφωση και ψήφιση νόμων).

 Ο πολιτισμός:

1. Ο ποιητικός λόγος:

 Αποκτά προσωπικό ύφος.

 Εκφράζει βιώματα και συναισθήματα του ποιητή (λυρική ποίηση).

2. Ο πεζός λόγος:

 Επιχειρεί να εξηγήσει τη δημιουργία του κόσμου (φυσικοί φιλόσοφοι: προσωκρατικοί) και να αφηγηθεί ήθη και έθιμα δημιουργώντας τα πρώτα δείγματα ιστορικής γραφής (Ηρόδοτος).

3. Η τέχνη:

 Δύο αρχιτεκτονικοί ρυθμοί: δωρικός και ιωνικός.

 Μεγάλα αγάλματα: κούροι και κόρες.

 Κεραμική τέχνη: μελανόμορφος και ερυθρόμορφος ρυθμός.

4. Η φιλοσοφία:

 Γένεση στην Ιωνία όπου και εντοπίζονται οι πρώτες πνευματικές και καλλιτεχνικές ανησυχίες.

 Εξάπλωση στο μητροπολιτικό και αποικιακό ελληνικό χώρο.

5. Θρησκευτικές δοξασίες / λατρεία:

 Αποκρυστάλλωση θρησκευτικών δοξασιών και τρόπου λατρείας.

 Κοινά σε πανελλήνιο επίπεδο τα χαρακτηριστικά της μορφής κάθε θεού.

 Πανελλήνια, φημισμένα ιερά (Δελφοί, Ολυμπία, Δήλος κ.ά.).

 Οι περσικοί πόλεμοι:

 Αφορμή: Η Ιωνική επανάσταση (499-494 π.Χ.).

 Περσικές επιχειρήσεις εναντίον της Ελλάδας :

1. Πρώτη εκστρατεία: Καταστροφή του περσικού στόλου στο ακρωτήριο του Άθω, ωστόσο υποταγή των Ελλήνων της Θράκης και της Μακεδονίας (492 π.Χ.).
2. Δεύτερη εκστρατεία: Μάχη του Μαραθώνα (490 π.Χ.)  νίκη Αθηναίων και Πλαταιών - σημαντικός ρόλος του Μιλτιάδη.
3. Τρίτη εκστρατεία: Στόχος: Κατάκτηση ολόκληρου του ελλαδικού χώρου από τον Ξέρξη με πολυπληθείς θαλάσσιες και χερσαίες δυνάμεις:

 Συνέδριο της Κορίνθου (481 π.Χ.)  συγκρότηση αμυντικής συμμαχίας κατά των Περσών.

 Συγκρούσεις με τους Πέρσες: Θερμοπύλες (480 π.Χ.), Αρτεμίσιο (480 π.Χ.), Σαλαμίνα (480 π.Χ.), Πλαταιές (479 π.Χ.), Μυκάλη (479 π.Χ.)  εγκατάλειψη του περσικού στρατού από τον ελλαδικό χώρο (480-479 π.Χ.).

 Μάχη της Ιμέρας (480 π.Χ.): νικηφόρα αντιμετώπιση των Καρχηδονίων από τους Έλληνες της Δύσης.