Μάθημα : Α ΛΥΚΕΙΟΥ - ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΚΟΣΜΟΥ

2. Ο ελληνιστικός πολιτισμός

2.1. Τα ελληνιστικά πνευματικά κέντρα:

 Οι πόλεις που ιδρύθηκαν εξελίχθηκαν σε αστικά, οικονομικά και πολιτιστικά κέντρα.

 Διέθεταν πολεοδομικό σύστημα, τείχη, ανάκτορα, αγορές, γυμνάσια, παλαίστρες, στάδια, θέατρα, βιβλιοθήκες, ιερούς χώρους και αρχιτεκτονικά μνημεία (ναούς, στοές, μεγάλους βωμούς).

 Η Αλεξάνδρεια:

 Ίδρυση: Αλέξανδρος (331 π.Χ.).

 Κάτοικοι: Έλληνες, Αιγύπτιοι, Εβραίοι.

 Ανάπτυξη: μεγάλο λιμάνι με το νησάκι Φάρο στην είσοδό του. Πάνω στο νησάκι κατασκευάστηκε ένα από τα επτά θαύματα του αρχαίου κόσμου: πύργος με φανό στην κορυφή.

 Οικοδομήματα:

1. Μουσείο: οικοδομικό συγκρότημα αφιερωμένο στις Μούσες, που περιελάμβανε βοτανικό, ζωολογικό κήπο και χώρους για αστρονομικές μελέτες.
2. Βιβλιοθήκη: γραμματικοί, μεγάλος αριθμός χειρογράφων (500.000 χειρόγραφα).

 Η Αντιόχεια:

 Ίδρυση: Σέλευκος (300 π.Χ.).

 Διαίρεση: τέσσερις συνοικισμούς (Τετράπολις). Καθένας τους περιβαλλόταν με τείχος, όπως και όλη η πόλη.

 Εξωραϊσμός: λαμπρά οικοδομήματα + αγάλματα.

 Κάτοικοι: Μακεδόνες, Αθηναίοι, Κρήτες, Κύπριοι + ασιατικά έθνη = πολυπολιτισμικό κέντρο.

 Η Πέργαμος:

 Η πρωτεύουσα του κράτους των Ατταλιδών στη Μικρά Ασία.

 Οικοδόμηση: οχυρωμένη ακρόπολη σε τρία κλιμακωτά επίπεδα.

 Βιβλιοθήκη: 200.000 χειρόγραφα.

 Η έλλειψη παπύρου (= φυτού από την επεξεργασία του οποίου παραγόταν χαρτί) οδήγησε στην ανακάλυψη και χρησιμοποίηση της περγαμηνής (= δέρμα από έμβρυο κατσίκας).

 Μουσείο: λειτουργία ίδια με τα σημερινά μουσεία.

 Βωμός του Διός: έργο μεγάλων διαστάσεων - ανάμνηση απόκρουσης Γαλατών.

2.2. Η γλώσσα:

 Η οικουμενικότητα του ελληνιστικού πολιτισμού διαφαίνεται από τη χρήση της ελληνικής γλώσσας μεταξύ των Ελλήνων και των εξελληνισμένων γηγενών.

 Κοινή Ελληνική ή απλώς Κοινή γλώσσα (οφείλεται στη συγχώνευση των ελληνικών διαλέκτων, βάση η αττική διάλεκτος).

 Χρήση της κοινής ελληνικής ή κοινής γλώσσας:

1. Από το λαό για την καθημερινή επικοινωνία.
2. Από συγγραφείς της εποχής.

 Αποτέλεσε όργανο διάδοσης του χριστιανισμού (η Βίβλος).

2.3. Η θρησκεία:

 Ανάμειξη των Ελλήνων με τους λαούς της Ανατολής  αλληλεπίδραση και στο θρησκευτικό τομέα.

 Διαμορφώνονται νέες θρησκευτικές πεποιθήσεις και λατρείες. Οι λόγοι:

1. Κοινωνικοί και πολιτικοί (υιοθέτηση τοπικών δοξασιών και λατρειών).
2. Θρησκευτικοί (αναζήτηση έντονων συγκινήσεων μέσω της θρησκείας και καλλιέργεια ελπίδας για καλύτερη μεταθανάτια «ζωή»).

 Συνυπάρχουν με παραδοσιακές λατρείες:

1. Λατρείες με μυστηριακό χαρακτήρα (Ελευσίνια μυστήρια, Διονυσιακές τελετές, μυστήριας της Ίσιδας, της Κυβέλης κ.ά.).
2. Νέες λατρείες, όπως του Σάραπη.

 Η συνένωση θρησκευτικών δοξασιών και η διαμόρφωση νέων λατρειών είναι γνωστή ως «θρησκευτικός συγκρητισμός».

2.4. Τα γράμματα:

 Μαζική παραγωγή βιβλίων. Αίτια:

1. Η ευρεία χρήση γραφικής ύλης (πάπυρος, περγαμηνή).
2. Η δημιουργία πνευματικών κέντρων (βιβλιοθήκες Αλεξάνδρειας και Περγάμου).

 Οι περισσότεροι συγγραφείς ήταν μιμητές των κλασικών έργων, πολλοί συγκέντρωναν έργα παλαιοτέρων, ενώ στις βιβλιοθήκες οι γραμματικοί αντέγραφαν και σχολίαζαν τα κείμενα των κλασικών.

α. Ποίηση:

 Στερείται πρωτοτυπίας και έμπνευσης.

 Πολλοί ποιητές κολάκευαν τους ισχυρούς (Καλλίμαχος) και άλλοι ήταν μιμητές παλαιών ποιητικών ειδών (Απολλώνιος ο Ρόδιος με τα «Αργοναυτικά»).

 Καινούριο ποιητικό είδος ήταν η βουκολική ποίηση με τον Θεόκριτο («Ειδύλλια»), οι «Μίμοι» με τον Ηρώνδα, το επίγραμμα και η Νέα Κωμωδία με τον Μένανδρο, που σατίριζε καθημερινούς ανθρώπινους χαρακτήρες.

β. Ιστοριογραφία: Σπουδαίος εκπρόσωπος ο Πολύβιος ο Μεγαλοπολίτης, ο οποίος έγραψε την ιστορία της εποχής του και προσπάθησε να εξηγήσει τους λόγους επικράτησης των Ρωμαίων.

γ. Φιλοσοφία:

 Αθήνα: πόλος έλξης για την απόκτηση φιλοσοφικής παιδείας.

 4ος αιώνας π.Χ.: Τέσσερις σημαντικές και ανταγωνιστικές σχολές:

1. Η Ακαδημία του Πλάτωνα (387 π.Χ.).
2. Το Λύκειο του Αριστοτέλη (335 π.Χ.).
3. Η Στοά του Ζήνωνος (306 π.Χ.).
4. Ο Κήπος του Επίκουρου (301 π.Χ.).

 Ο φιλόσοφος Ζήνων:

 Το πρόβλημα της αξίας της ζωής.

 Έδρα της φιλοσοφικής του σχολής η Ποικίλη Στοά.

 Ιδρυτής της στωικής φιλοσοφίας.

 Η ανθρώπινη ζωή έχει μικρή αξία, γι’ αυτό ο άνθρωπος πρέπει να είναι αυτάρκης και εγκρατής. Η ευτυχία του δεν εξαρτάται από τα επίγεια.

 Ο φιλόσοφος Επίκουρος :

 Έδρα της φιλοσοφικής του σχολής ο Κήπος.

 Η γνώση της φύσης οδηγεί τον άνθρωπο στην ψυχική ηρεμία. Μόνο με την πνευματική απόλαυση ο άνθρωπος μπορεί να οδηγηθεί στην ευτυχία.

2.5. Οι επιστήμες:

 Γεωγραφία:

 Οι γεωγραφικές γνώσεις διευρύνθηκαν.

 Ο Νέαρχος περιέγραψε τον παράπλου των ακτών του Ινδικού ωκεανού.

 Ο Πυθέας ο Μασσαλιώτης έφτασε στο βορειότερο άκρο της Αγγλίας.

 Ο Ερατοσθένης σχεδίασε τον πρώτο παγκόσμιο χάρτη.

 Αστρονομία:

 Βαθύτερη μελέτη των γνώσεων για τα αστέρια.

 Ο Αρίσταρχος ο Σάμιος διατύπωσε τη θεωρία για τη σφαιρικότητα της Γης και τη διπλή κίνησή της γύρω από τον Ήλιο.

 Μαθηματικά:

 Σημαντικό κέντρο ανάπτυξης η Αλεξάνδρεια.

 Σπουδαιότερος εκπρόσωπος ο Ευκλείδης. Το έργο του «Στοιχεία» είναι το πιο πολυδιαβασμένο μετά την Αγία Γραφή.

 Φυσικές επιστήμες:

 Ο Αρχιμήδης ο Συρακούσιος: ασχολήθηκε με το ειδικό βάρος των σωμάτων, τους μοχλούς και τα κάτοπτρα.

 Φυσιογνωστικές επιστήμες:

 Κέντρο η Αλεξάνδρεια.

 Ζωολογικός και βοτανικός κήπος.

 Βιολογία:

 Εξελίχθηκε με τον Ηρόφιλο: έρευνες για το νευρικό σύστημα και την

κυκλοφορία του αίματος.

 Ιατρική:

 Ιπποκράτης 5ος αιώνας π.Χ.

 Γαληνός 2ος αιώνας π.Χ.: συστηματοποίηση των ιατρικών γνώσεων.

2.6. Οι τέχνες:

Η πρωτοτυπία και η παραγωγικότητα των καλλιτεχνών συνεχίστηκε.

 Στόχος:

1. Θαυμασμός και κατάπληξη.
2. Προβολή ανθρωπίνων συναισθημάτων.

 Καλλιτεχνικά κέντρα: Στην κυρίως Ελλάδα, η Ρόδος, η Πέργαμος.

α. Η αρχιτεκτονική:

 Στόχος της ήταν να εξυπηρετήσει τις ανάγκες και την πολιτική των ηγεμόνων.

 Για το λόγο αυτό χτίζονταν ανάκτορα, αγορές, γυμνάσια και στοές, με μεγάλη έκταση και πληθωρική διακόσμηση.

 Μεγάλο ήταν το ενδιαφέρον για τις ογκώδεις και πολυτελείς κατοικίες.

β. Η πλαστική:

 Οι καλλιτέχνες εξωτερίκευσαν τον ψυχικό κόσμο των ανθρώπων της εποχής τους, σε αντίθεση με την κλασική εποχή (ηρεμία και εξιδανικευμένη απόδοση των αισθημάτων).

 Η αγωνία, ο πόνος και το πάθος απεικονίζονταν στις γλυπτές μορφές.

 Το σύμπλεγμα του Λαοκόωντα, ο «θνήσκων» Γαλάτης, η Νίκη της Σαμοθράκης και το σύμπλεγμα της Αφροδίτης και του Πάνα είναι χαρακτηριστικά δείγματα της τάσης αυτής.

γ. Η ζωγραφική:

 Αναπτύχθηκε κυρίως η τεχνική του ψηφιδωτού.

 Χαρακτηριστικά δείγματα βρίσκονται σε οικίες της Πέλλας, της Δήλου και της Ρόδου.

δ. Η μικροτεχνία:

 Οι νέοι ηγεμόνες προτιμούσαν τα πολύτιμα μέταλλα.

 Κατασκευάζονταν αργυρά και χρυσά αγγεία, κοσμήματα και χρυσά στεφάνια.

ε. Η ζωγραφική:

 Προς το τέλος της εποχής αυτής διαδόθηκε η τέχνη της «φυσητής» υαλουργίας.