Μάθημα : Ιστορία Γ' Λυκείου Ανθρωπιστικών Σπουδών

ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΩΝ ΠΗΓΩΝ

Πρωτογενείς πηγές πληροφόρησης (primary sources) θεωρούνται τα πρωτότυπα δημοσιεύματα που περιγράφουν γεγονότα ή αναφέρουν τα αποτελέσματα μιας έρευνας. Παρέχουν πρωτογενή πληροφόρηση που το περιεχόμενο της βασίζεται αποκλειστικά στο συγγραφέα και τα στοιχεία της δεν έχουν υποστεί επεξεργασία ή αξιολόγηση. Οι πρωτογενείς πηγές αποτελούν πρωτότυπο υλικό που έχει δημιουργηθεί την περίοδο που έχει εκδηλωθεί ένα γεγονός και δεν έχουν φιλτραριστεί μέσω της αξιολόγησης ή της ανάλυσης. Τέτοιες πηγές μπορούν να περιλαμβάνουν εκθέσεις δημιουργικών ιδεών, πρωτότυπα γεγονότα, δημοσιεύσεις αποτελεσμάτων εμπειρικών παρατηρήσεων και μελετών, καθώς και οποιοδήποτε αντικείμενο που μπορεί να αποτελέσει τη βάση για περαιτέρω έρευνα και μελέτη.

Πιο αναλυτικά, σε αυτή την κατηγορία των πηγών συγκαταλέγονται:

Βιβλία, περιοδικά ποικίλης ύλης, εφημερίδες: έργα που έχουν γραφτεί ταυτόχρονα με ένα γεγονός μπορεί να αποτελέσουν σημαντική πρωτογενή πηγή. Συνήθως, αυτά τα έργα αντιπροσωπεύουν τα γεγονότα στα οποία οι συγγραφείς συμμετείχαν ή ήταν παρατηρητές. Ωστόσο, έργα που δημοσιεύτηκαν την ίδια περίοδο με το γεγονός μπορεί να μην αναφέρονται άμεσα στο γεγονός που ερευνάται αλλά μπορεί να είναι βασική πρωτογενής πηγή πληροφόρησης σχετικά με το ευρύτερο περιβάλλον που επικρατούσε κατά την περίοδο εκδήλωσης του γεγονότος.

Αυτοβιογραφίες και απομνημονεύματα: αυτό το είδος πρωτογενούς πηγής βασίζεται πάνω στα προσωπικά βιώματα του συγγραφέα και παρέχει σημαντικές πληροφορίες για τις απόψεις και τις εμπειρίες του. Βέβαια, θα πρέπει να έχει κανείς υπόψη ότι λόγω του γεγονότος ότι συνήθως γράφονται αρκετά χρόνια μετά από την εκδήλωση των γεγονότων που περιγράφουν μπορεί να περιέχουν λανθασμένες ή φανταστικές αναμνήσεις.

Ημερολόγια και επιστημονικά περιοδικά: οποιοδήποτε έργο στο οποίο ο συγγραφέας αποκαλύπτει τη γνώση του ή τις σκέψεις του πάνω σε κάποια γεγονότα στα οποία συμμετείχε ή ήταν παρατηρητής μπορούν να θεωρηθούν σημαντικές πρωτογενείς πηγές. Εδώ, θα πρέπει να δοθεί προσοχή στην πιθανότητα ο συγγραφέας να έχει κάποιο προσωπικό όφελος και να παρουσιάζει τα γεγονότα από τη δική του σκοπιά και όχι αντικειμενικά.

Αρχειακό υλικό και χειρόγραφα: τα εσωτερικά έγγραφα ενός οργανισμού, τα σημειώματα, οι εκθέσεις των επιτροπών, τα πρακτικά και η αλληλογραφία παρέχουν πληροφορίες για τον ίδιο τον οργανισμό. Παράλληλα, τα εξωτερικά έγγραφα ενός οργανισμού, τα πιστοποιητικά, οι άδειες, τα συμβόλαια κ.α. παρέχουν πληροφορίες για τον οργανισμό και στις σχέσεις του με άλλους φορείς (ιδιωτικούς ή δημόσιους). Όλα αυτά μπορεί να είναι σημαντική πρωτογενής πηγή πληροφόρησης.

Κυβερνητικά έγγραφα: οι κυβερνητικοί φορείς και οργανισμοί (εθνικοί/διεθνείς) παράγουν μεγάλο αριθμό πληροφοριών που θεωρούνται πρωτογενείς πηγές.

Φωτογραφίες, πίνακες ζωγραφικής, ταινίες, ντοκιμαντέρ, ηχογραφήσεις: Καλλιτεχνικές αναπαραστάσεις όλων των ειδών που αποκαλύπτουν πληροφορία για τα γεγονότα που αναπαριστούν και το περιβάλλον στο οποίο η αναπαράσταση δημιουργήθηκε αποτελούν είδος πρωτογενούς πηγής.

Έρευνες, ψηφοφορίες, στατιστικές: οι έρευνες και οι ψηφοφορίες αποτελούν πηγές πληροφόρησης που περιγράφουν τις δραστηριότητες και τις αντιλήψεις της ομάδας που μελετάται. Τα εμπειρικά αποτελέσματα που προκύπτουν από αυτά είναι σημαντικές πρωτογενείς πηγές.

Δευτερογενείς πηγές πληροφόρησης (secondary sources) θεωρούνται τα δημοσιεύματα που βασίζονται στα επεξεργασμένα αποτελέσματα πρωτογενών δημοσιευμάτων και τα οποία έχουν με κάποιο τρόπο έχουν δεχτεί επεξεργασία ή έχουν τροποποιηθεί. Οι δευτερογενείς πηγές αναλύουν, κάνουν κριτική ή επαναδιατυπώνουν πληροφορίες από τις πρωτογενείς πηγές ή άλλες δευτερογενείς πηγές. Ακόμα και οι πηγές που παρουσιάζουν καταστάσεις και περιγράφουν γεγονότα που δεν βασίζονται σε προσωπική παρατήρηση και συμμετοχή του συγγραφέα θεωρούνται δευτερογενείς πηγές. Οι δευτερογενείς πηγές δίνουν τη δυνατότητα στον ερευνητή να επεκτείνει την έρευνά του και σε άλλα ερευνητικά πεδία σχετικά με το θέμα του.

Πιο αναλυτικά, σε αυτή την κατηγορία των πηγών συγκαταλέγονται:

Εκπαιδευτικά εγχειρίδια: παρέχουν σε βάθος ανάλυση γεγονότων και θεωριών και αποτελούν καλή πηγή για την εύρεση βιβλιογραφικών παραπομπών.

Επιστημονικά περιοδικά και παρουσιάσεις σε συνέδρια: παρέχουν ανάλυση σε ένα συγκεκριμένο θέμα που απασχολεί την επιστημονική κοινότητα και αποτελεί βασική πηγή για την δημιουργία παραπομπών και την ανάλυση των δεδομένων.

Περιοδικά ποικίλης ύλης: παρέχουν πληροφόρηση πάνω στην επικρατούσα κουλτούρα και σε θέματα γενικού ενδιαφέροντος.

Άρθρα εφημερίδας: παρέχουν συνοπτική περιγραφή των πρόσφατων γεγονότων και των πολιτισμικών φαινομένων. Περιλαμβάνουν τεκμηριωμένες πληροφορίες και αποτελούν πρωταρχική πηγή πληροφοριών για την κοινωνία. Παρέχουν πληροφορίες σχετικά με τις τοπικές εκδηλώσεις. Όταν, περιέχουν άρθρα για γεγονότα παλαιοτέρων ετών θεωρούνται δευτερογενείς πηγές.

Διαδίκτυο: συνήθως οι πληροφορίες που παρέχονται στις διάφορες ιστοσελίδες παραπέμπουν σε άλλα σημεία του παγκόσμιου ιστού. Αυτές θεωρούνται δευτερογενείς πηγές. Όταν αναφέρονται σε πρωτότυπες ιδέες και ανακοινώσεις αποτελούν πρωτογενείς πηγές.

Πηγή: Βιβλιοθήκη Πανεπιστημίου Πειραιώς

Πρωτογενής θεωρείται η ιστορική πηγή της οποίας ο δημιουργός-συγγραφέας είναι σύγχρονος με την εποχή στην οποία αναφέρεται η πηγή.

Δευτερογενής πηγή είναι εκείνη που δημιουργήθηκε μετά από την εποχή στην οποία αναφέρεται, στην πραγματικότητα πρόκειται για αποστασιοποιημένη προσέγγιση ή για αναθεώρηση πληροφοριών προηγούμενων πηγών. Οι δευτερογενείς πηγές, όπως είναι οι ιστοριογραφικές μελέτες, τα απομνημονεύματα, οι αυτοβιογραφίες κ.ά., ουσιαστικά συγκροτούν τη βιβλιογραφία, που αξιοποιεί κάθε ερευνητής/τρια αλλά και ο/η μαθητής/-τρια στη σύνθεση μιας εργασίας.

Άμεσες πηγές

Είναι τα κείμενα ή τα υλικά κατάλοιπα μιας εποχής που δημιουργήθηκαν για να εξυπηρετήσουν συγκεκριμένους πρακτικούς σκοπούς της κοινωνίας μιας εποχής. Σε αυτή την κατηγορία των πηγών εντάσσονταιτα οικοδομήματα,τα αντικείμενα καθημερινής χρήσης (εργαλεία, σκεύη, όπλα), τα έργα τέχνης, τα νομίσματα, οι σφραγίδες, οι επιγραφές, η νομοθεσία, οι συνθήκες, τα δικαιόγραφα, τα πρακτικά συλλογικών οργάνων, οιεφημερίδες, οι αφίσες κ.ά. Είναι προφανές ότι πρόκειται για κείμενα που σώθηκαν αυτούσια ως επιγραφές ή γραμμένα σε παπύρους, περγαμηνές και, κατά τους νεότερους χρόνους, σε χαρτί ή σε ηλεκτρονική μορφή.

Έμμεσες πηγές

Είναι οι πηγές εκείνες που δημιουργήθηκαν με κύριο στόχο να πληροφορήσουν για γεγονότα του παρελθόντος, όπως για παράδειγμα είναι οι θρύλοι, οι μύθοι, οι παραδόσεις, τα ιστοριογραφικά κείμενα, ή, ακόμα και εκείνα τα κείμενα που παρέχουν εμμέσως μαρτυρίες για μια εποχή, όπως συμβαίνει με τα λογοτεχνικά έργα, τους ρητορικούς λόγους, τις πολιτικές πραγματείες, τα φιλοσοφικά πονήματα, τα περιηγητικού και γεωγραφικού περιεχομένου κείμενα κ.ά. Στους νεότερους χρόνους το ίδιο ισχύει με τις κινηματογραφικές ταινίες, τα ιστοριογραφικά ντοκιμαντέρ, τις  προσωπικές μαρτυρίες, τα κινηματογραφικά επίκαιρα, τις φωτογραφίες κ.ά. που αξιοποιούνται από τους ιστορικούς, μετά από κατάλληλη επεξεργασία, για την εξαγωγή συμπερασμάτων. 

ΜΑΘΑΙΝΩ ΔΙΑΔΡΑΣΤΙΚΑ

Μάθε τα είδη των πηγών διαδραστικά πατώντας τον παρακάτω σύνδεσμο

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΤΩΝ ΠΗΓΩΝ

Τοποθέτηση της πηγής στο ιστορικό πλαίσιο.

• Ποιος είναι ο δημιουργός της και τι γνωρίζουμε για αυτόν;
• Πού και πότε δημιουργήθηκε;
• Ποιος υπήρξε ο σκοπός της δημιουργίας της;
• Ποιο το κοινό στο οποίο απευθυνόταν και τι γνωρίζουμε για αυτό;

Κατάταξη της πηγής

• Σε ποιο είδος ανήκει;
• Δημιουργήθηκε κατά τη διάρκεια των φαινομένων που περιγράφει; των πληροφοριών που διασώζει;
• Είναι μεταγενέστερη μαρτυρία; ποια η χρονική απόσταση; σε ποιες μαρτυρίες στηρίχθηκε;
• Που βρέθηκε; πού σώθηκε; πού βρίσκεται σήμερα; σε ποια κατάσταση;

Κατανόηση της πηγής

• Ποιο είναι το θέμα που πραγματεύεται;
• Ποιες είναι οι βασικές ιστορικές έννοιες που εμπεριέχονται;
• Ποια είναι η άποψη του δημιουργού για το θέμα;
• Ποιες αξίες ενυπάρχουν;
• Ποια προβλήματα επισημαίνονται;
• Ποιο αποτέλεσμα αναμένεται από το δημιουργό της πηγής;

Αξιολόγηση της πηγής

• Πόσο χαρακτηριστική της εποχής της είναι η πηγή;
• Πόσο γνωστή;
• Υπάρχουν άλλες πηγές αυτού του είδους;
• Διαφοροποιείται από άλλες πηγές της εποχής της;
• Διακρίνεται προκατάληψη; μεροληψία;
• Διασώζει την άποψη των νικητών; των ηττημένων; άλλων;

Σημειώσεις από το άρθρο της Μαρίας Ρεπούση: Διδακτικές προσεγγίσεις της ιστορίας, Φιλόλογος, τεύχος 102, Χειμώνας 2000

ΜΑΘΑΙΝΩ ΔΙΑΔΡΑΣΤΙΚΑ

Στους οδηγούς που ακολουθούν μπορείς να μελετήσεις αναλυτικά και να εφαρμόσεις διαδραστικά τις οδηγίες για τον τρόπο επεξεργασίας γραπτών, οπτικών και στατιστικών ιστορικών πηγών.

ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΠΗΓΗΣ

Στην παρακάτω παρουσίαση μελέτησε τον τρόπο που μπορείς να επεξεργάζεσαι ένα ιστορικό παράθεμα και να συυνθέτεις μία ολοκληρωμένη απάντηση.

ΧΡΗΣΙΜΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΠΗΓΗΣ

• Κάνω μία εισαγωγή στον χωροχρόνο, δηλαδή στο χρονικό διάστημα και στο ιστορικό πλαίσιο (γεγονός, περίοδος κτλ.) που καλύπτει η απάντησή μου. Αυτή η τοποθέτηση μπορεί να προκύπτει από μία μικρή αναφορά σε κομμάτι της ιστορικής αφήγησης που προηγείται και το οποίο αξιοποιώ ανάλογα, για να εξυπηρετήσει τον σκοπό μου ή αποτελεί μία δική μου σύνθεση με πληροφορίες χώρου, χρόνου και ιστορικού πλαισίου.
• Αξιοποιώ τις πληροφορίες της ιστορικής αφήγησης σε συνδυασμό με όσες πληροφορίες μπορώ να αντλήσω από το ιστορικό παράθεμα με τρόπο κριτικό, εκεί όπου ταιριάζει να συνδυαστούν οι πληροφορίες. Ως εκ τούτου δεν είναι δείγμα κριτικής προσέγγισης να γράφω "Σύμφωνα με τις ιστορικές μου γνώσεις και το ιστορικό παράθεμα..." αλλά ξεκινώντας είτε από την ιστορική αφήγηση, είτε από το ιστορικό παράθεμα να δηλώνω ότι η πληροφορία που αναφέρω ή στη συνέχεια προσθέτω, προέρχεται από ... (συγκεκριμένο σημείο).