Ο κλέφτης

Το παρακάτω κείμενο είναι απόσπασμα από κλέφτικο δημοτικό τραγούδι, το οποίο περιλαμβάνεται στη συλλογή Popularia Carmina Graeciae Recentioris (= Λαϊκά Τραγούδια της Σύγχρονης Ελλάδας) που εκδόθηκε από τον A. Passow (Λειψία 1860).

- Βασίλη κάτσε φρόνιμα, να γίνεις νοικοκύρης,                                                1

Για ν’ αποκτήσεις πρόβατα, ζευγάρια κι’ αγελάδες,

Χωριά κι αμπελοχώραφα, κοπέλια[1] να δουλεύουν. –

Μάνα μου ’γω δεν κάθομαι να γίνω νοικοκύρης,

Να κάμ’ αμπελοχώραφα, κοπέλια να δουλεύουν,                                           5

Και να ’μαι σκλάβος των Τουρκών, κοπέλι των σκυλιώνε.

Φέρε μου το βαριό σπαθί και τ’ αλαφρό ντουφέκι,

Να πεταχτώ σαν το πουλί ψηλά στα κορφοβούνια,

Να πάρω δίπλα τα βουνά, να περπατήσω λόγκους,

Να βρω λημέρια[2] των κλεφτών, γιατάκια[3] καπετάνιων.                                 10

…………………………………………………………………………………

Πουρνό[4]φιλεί τη μάνα του, πουρνό ξεπροβοδιέται.

Γεια σας βουνά με τους γκρεμνούς, λαγκάδια με τες πάχνες –

Καλώς το τ’ άξιο το παιδί και τ’ άξιο παλληκάρι – .

Οι Τούρκοι τον αγνάντεψαν και παγανιά[5] του στέλνουν,

Πήγαν και τον καρτέρεσαν[6] σ’ ένα άγριο μονοπάτι,                                        15

Κ’ εστοχαστήκαν τα σκυλιά πως ήταν σαν κι εδαύτους,

Σχοινιά ’χαν να τον δέσουνε, σαν νάτανε κριάρι.

Μα εκείνο τ’ άξιο το παιδί, τ’ άξιο το παλληκάρι

Σαν βγάζει το βαριό σπαθί και τσώκαμε[7] γιουρούσι[8],

Σα θεριστής εφάνηκε όταν θερίζ’ αστάχυα,                                        20

Μ’ αντίς αστάχυα θέριζε τα τούρκικα κεφάλια,

Θερίζει Τούρκους δεκοχτώ και λάβωσε τριάντα,

Τους πήρε και τα πλιάτσικα[9] κι εγίνη καπετάνιος.

[1]υπηρέτες

[2]κρυψώνες

[3]κρεβάτια, καταλύματα

[4]πρωί

[5]παγίδα

[6]τον περίμεναν

[7]τους έκανε

[8]επίθεση

[9]τα λάφυρα, ό,τι πολύτιμο είχαν

Θέμα του τραγουδιού

Η απόφαση του Βασίλη να ζήσει την ελευθερία της ζωής των κλεφτών, αφήνοντας πίσω του μια ζωή υποταγής κάτω από τον τουρκικό ζυγό

Ενότητες:

α. στ. 1- 12:...............................................................................................................................

β. στ. 13-15:................................................................................................................................

1. Στη συμβουλή της μάνας προς τον Βασίλη υπάρχουν οι λέξεις "φρόνιμα" και "νοικοκύρης". Ποια είναι η σημασία της καθεμιάς και πώς συσχετίζονται μεταξύ τους; (Να απαντήσετε με βάση τους στίχους 1-3 και με αναφορές στο κείμενο)
2. Ποια κίνητρα διακρίνετε στη συμβουλή της μητέρας προς τον γιο της;

3. Τι επιλέγει να κάνει ο Βασίλης και ποιες επιλογές της μητέρας του για εκείνον αρνείται; (Αναφορές στο κείμενο)

4. Με βάση την απάντηση που δώσατε στην ερώτηση 2 να αναφέρετε ποιες αρχές και ποιες αξίες- κίνητρα καθορίζουν τη στάση ζωής του Βασίλη.
5. Ποιες πληροφορίες για τη ζωή των κλεφτών ανακαλύπτουμε μέσα στο κείμενο; Να παραπέμψετε στους σχετικούς στίχους.

6. Στο τραγούδι προβάλλεται ο αγώνας της εθνικής απελευθέρωσης , αλλά και τα αιτήματα της κοινωνικής δικαιοσύνης και του σεβασμού των ατομικών δικαιωμάτων.

Σε ποια σημεία του κειμένου διακρίνετε τα παραπάνω; Να αιτιολογήσετε την άποψή σας

7. Να ονομάσετε τον αφηγηματικό τρόπο που εντοπίζετε στο καθένα από τα παρακάτω αποσπάσματα του κειμένου ( περιγραφή, σχόλιο, αφήγηση, διάλογος, μονόλογος ):

8. Ποιος από τους παραπάνω αφηγηματικούς τρόπους κυριαρχεί στο τραγούδι και ποιος είναι ο ιδιαίτερος ρόλος του;

.....................................................................................................................................................

.....................................................................................................................................................

.....................................................................................................................................................

9. Η γλώσσα του τραγουδιού είναι απλή δημοτική με ιδιωματικά στοιχεία .Να βρείτε μερικά από το κείμενο και να τα καταγράψετε.

10. Στιχουργική μορφή : μέτρο → ιαμβικό ( μία άτονη και μία τονισμένη συλλαβή )

Μετρήστε και γράψτε από πόσες συλλαβές αποτελείται ο κάθε στίχος →............................... επομένως ο στίχος είναι →.................................................................................................

Αφού χωρίσετε τους υπόλοιπους στίχους του αποσπάσματος που ακολουθεί, σύμφωνα με το ιαμβικό μέτρο, να γράψετε επίσης ποια συλλαβή της τελευταίας λέξης του κάθε στίχου τονίζεται :.....................................................Επομένως, ο στίχος είναι και → ...........................

.............................................................. .

«Βασί/λη, κά/τσε φρό/νιμα,/ να γέ/νεις νοι/κοκύ/ρης, για ν' α/ποχτή/σεις πρό/βατα,/ ζευγά/ρια κι α/γελά/δες, χωριά κι αμπελοχώραφα, κοπέλια να δουλεύουν.

Μάνα μου εγώ δεν κάθομαι να γίνω νοικοκύρης

11. Να αντιστοιχίσετε τα αποσπάσματα του κειμένου με τα εκφραστικά μέσα :

12 .Αφού μελετήσετε τα κυριότερα χαρακτηριστικά γνωρίσματα των δημοτικών τραγουδιών

, να καταγράψετε όσα αναγνωρίσατε στο κείμενο, κάνοντας και τις σχετικές αναφορές .

Ερώτηση Ανάπτυξης

Ποια είναι η επιθυμία της μητέρας του Βασίλη και ποια η δική του στην αρχή του κειμένου ; Συμφωνείς ή διαφωνείς  με την απόφαση του Βασίλη να κάνει πράξη την επιθυμία του στη συνέχεια του ποιήματος, και γιατί; Να αναπτύξεις την ερμηνεία σου σε 100 - 150 λέξεις.

1. α) Τι δηλώνει ο υπότιτλος της ενότητας [Ήρθεν η ώρα και ο καιρός];

β) Για ποιο θέµα προειδοποιεί ο ποιητής µε τη φράση αυτή;

2. Τι θα αποτελέσει την κορύφωση του έργου; Πώς προετοιµάζεται από τον ποιητή στο απόσπασµα;

3. Στους στίχους 3-24 ο ποιητής περιγράφει τη φύση. Σε ποια χρονική στιγµή την περιγράφει και µε ποιους εκφραστικούς τρόπους;

4. Ποιοι είναι οι κεντρικοί άξονες γύρω από τους οποίους περιστρέφονται οι εικόνες του αποσπάσµατος;

5. Αφού εντοπίσετε στους στίχους 17-22 τα αντιθετικά ζεύγη, να επισηµάνετε τι αντιπαραβάλλεται σí αυτά.

6. Ποιο είναι το περιεχόµενο των στίχων 23-24; Ποια σχήµατα λόγου επισηµαίνετε στους στίχους αυτούς;

7. α) Ποια θέση κατέχει η Αρετούσα στην ενότητα; Πώς γίνεται αισθητή η θέση αυτή; β) Ποια σηµασία έχει η επιλογή του συγκεκριµένου ονόµατος;

8. α) Πώς συσχετίζεται ο χώρος στον οποίο βρίσκεται η Αρετούσα (φυλακή) µε αυτόν που περιγράφεται στην πρώτη ενότητα (φύση); β) Ποιο µοτίβο συνδέει τους δύο χώρους;

9. Πώς ερµηνεύει η νένα το πέταγµα των πουλιών µέσα στη φυλακή;

10. α) Ποιες απόψεις της εποχής εκφράζει η νένα; β) Ποια αρετή τη διακρίνει; γ) Ποια είναι η σχέση της µε την Αρετούσα;

11. Με ποια επιχειρήµατα προσπαθεί η νένα να πείσει την Αρετούσα να δεχτεί το γάµο µε τον ξένο σωτήρα της πατρίδας της;

                                    Εργασίες

1. Να μελετήσετε το κείμενο και να εντοπίσετε τα στοιχεία που αποδεικνύουν ότι η κοινωνία την εποχή στην οποία αναφέρεται το ποίημα έχει πατριαρχική κοινωνική οργάνωση.
2. Ο συγγραφέας χαρακτηρίζει τη νένα «φρόνιμη γυναίκα του καιρού τση». Συμφωνείτε με αυτόν τον χαρακτηρισμό; Στην απάντησή σας να λάβετε υπόψη την εποχή της ηρωίδας, τις κοινωνικές αντιλήψεις και τα κοινωνικά δεδομένα που επικρατούν, καθώς και τη σχέση της και τα συναισθήματά της προς την Αρετούσα.
3. Να σκιαγραφήσετε την Αρετούσα, όπως παρουσιάζεται στο απόσπασμα. Στην απάντησή σας να αναφερθείτε στα εξής: α) Ποιες είναι οι επιθυμίες και τα συναισθήματα της ηρωίδας, όπως φαίνονται από όσα λέει η ίδια αλλά και από όσα συνάγουμε από τα λόγια της νένας της. β) Πώς επηρεάζει τη ζωή της η κοινωνική πραγματικότητα της εποχής της; γ) Πώς αντιμετωπίζει η ίδια τις πιέσεις που δέχεται από το περιβάλλον της; Υποκύπτει, ενδίδει σ’ αυτές ή αντιστέκεται;
4. Οι δύο γυναίκες που παρουσιάζονται στο κείμενο φαίνεται να έχουν διαφορετικές αντιλήψεις. Να παρουσιάσετε σύντομα τις αντιλήψεις τους συσχετίζοντάς τις με την κοινωνική πραγματικότητα της εποχής τους. Να επιχειρήσετε να εξηγήσετε τους λόγους της διαφοροποίησής τους.